Rủi ro diễn ra trên diện rộng, song thường bộc lộ rõ hơn tại các cộng đồng nghèo, vùng núi và ven biển—nơi nguồn lực hạn chế—do đó các giải pháp thích ứng linh hoạt, gắn với điều kiện địa phương được xem là hướng đi tối ưu.

Theo IPCC (2022), các mô hình ứng phó BĐKH dựa vào cộng đồng (Community-based adaptation - CBA) có thể phát huy hiệu quả cao nhất khi kết hợp tri thức bản địa với khoa học hiện đại. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều sáng kiến CBA đã tạo ra thay đổi bền vững, chẳng hạn “vườn nổi” ở Bangladesh duy trì sản xuất mùa ngập lụt; ruộng bậc thang ở Nepal giảm xói mòn và góp phần bảo đảm an ninh lương thực; hay mô hình quản lý chăn thả luân phiên ở Kenya bảo vệ đồng cỏ và nguồn nước (UNDP, 2010). Ở các quốc gia phát triển, những cách tiếp cận tương tự cũng đáng chú ý như “Sống chung với lũ” ở Hà Lan hay hệ thống đê MOSE tại Venice, trong đó công nghệ được gắn với sự tham gia chủ động của cộng đồng.

Tại Việt Nam, định hướng chính sách nhấn mạnh vai trò cộng đồng trong thích ứng BĐKH. Theo Quyết định 896/QĐ-TTg (26/7/2022) về Chiến lược quốc gia về BĐKH đến 2050 và Quyết định 1055/QĐ-TTg (20/7/2022) về Kế hoạch thích ứng giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến 2050, việc lồng ghép các mô hình thích ứng dựa vào cộng đồng được kỳ vọng giúp giảm tính dễ bị tổn thương, đặc biệt ở miền núi. Trong bối cảnh Tây Bắc bộ là “điểm nóng” khí hậu với địa hình dốc, mưa cực đoan, lũ quét, sạt lở và khô hạn thường xuyên, sinh kế phụ thuộc chủ yếu vào nông – lâm nghiệp (UNDP, 2010), nghiên cứu tập trung phân tích và hệ thống hóa các mô hình CBA đang triển khai. Cách tiếp cận đa ngành kết hợp công cụ phân tích hiện đại với tri thức cộng đồng, sử dụng dữ liệu từ tài liệu thứ cấp và khảo sát thực địa; kết quả cho thấy các nhóm mô hình nổi bật gồm: (i) sinh kế nông nghiệp thích ứng; (ii) sử dụng hệ thống tưới tiêu tiết kiệm nước; (iii) nông lâm kết hợp. Phân tích hiệu quả phản ánh lợi ích đồng thời về kinh tế, môi trường và xã hội, song cũng chỉ ra các thách thức về hạ tầng, vốn, kỹ thuật và liên kết thị trường; vì vậy, nghiên cứu đề xuất định hướng nhân rộng theo hướng tăng đầu tư và dịch vụ khuyến nông, phát triển chuỗi giá trị, củng cố cơ chế chính sách ưu đãi và tăng cường liên kết đa tác nhân, nhằm nâng cao năng lực chống chịu tại địa phương và cung cấp cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách ở phạm vi rộng hơn.