Cá cảnh là một trong những đối tượng nuôi thủy sản được ưa chuộng do đa dạng chủng loại và giá trị thẩm mỹ. Tuy nhiên, chúng thường dễ bị stress bởi những biến động về nhiệt độ, chất lượng nước, mật độ nuôi cao,… dẫn đến suy giảm miễn dịch, tăng nguy cơ nhiễm bệnh và tử vong (Phan & Vu, 2010; Nguyen et al., 2022;). Để hạn chế tổn thất, người nuôi thường sử dụng hóa chất và kháng sinh trong phòng trị bệnh, song lạm dụng kháng sinh có thể gây hại cho sức khỏe cá và môi trường thủy vực (Nguyen et al., 2023).

Vi khuẩn Edwardsiella ictaluri được chọn vì đây là một trong những tác nhân gây bệnh phổ biến và nguy hiểm nhất trong nuôi trồng thủy sản, đặc biệt ở cá cảnh, gây thiệt hại kinh tế lớn (Novita et al., 2020). Trong quá trình nuôi cá cảnh tại Trung tâm Công nghệ Sinh học Thành phố (TP) Hồ Chí Minh, các triệu chứng lở loét trên cá được quan sát thấy, qua phân lập, chủng E. ictaluri (GenBank accession: PV478261) được xác định là tác nhân gây bệnh. Chủng này đã được so sánh với chủng chuẩn ATCC 33202 để xác nhận đặc tính, xác định được E. ictaluri là tác nhân gây bệnh. Do đó, nghiên cứu này có ý nghĩa khoa học và ứng dụng thực tiễn cao.

Gần đây, xu hướng sử dụng các chế phẩm có nguồn gốc tự nhiên, nhất là thảo dược, nhận được nhiều quan tâm nhằm hướng đến nuôi trồng thủy sản bền vững. Trong số đó, lá bàng (T. catappa) và lá sen (N. nucifera) là những nguồn dược liệu phổ biến ở Việt Nam, chứa nhiều hoạt chất như tannin, flavonoid, alkaloid, phenolic,… có khả năng kháng oxy hóa, kháng khuẩn, kháng viêm (Dang et al., 2022; Nguyen et al., 2023). Tuy nhiên, những nghiên cứu chi tiết về hiệu quả của hai loại thảo dược này trong việc giảm stress oxy hóa và ức chế vi khuẩn trên cá cảnh còn hạn chế.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm đánh giá hiệu quả của cao chiết từ lá bàng (Terminalia catappa) và lá sen (Nelumbo nucifera) trong việc giảm stress oxy hóa và tăng cường khả năng đề kháng với vi khuẩn Edwardsiella ictaluri ở cá cảnh.

Vật liệu nghiên cứu: Nguyên liệu thực vật là Lá bàng (T. catappa) được thu hái tại khu vực Trung tâm Công nghệ Sinh học TP Hồ Chí Minh, Việt Nam vào tháng 7 năm 2023. Lá sen (N. nucifera) được thu mua tại Công ty TNHH TM & DV Thanh Bình, 119/24, Bùi Quang Là, Phường 12, Quận Gò Vấp, TP Hồ Chí Minh. Nguyên liệu được làm sạch, phơi khô râm mát, nghiền thành bột. Chủng vi khuẩn gây bệnh là Chủng vi khuẩn E. ictaluri (GenBank accession: PV478261) được phân lập từ cá ngựa vằn bị lở loét tại phòng thí nghiệm Công nghệ Sinh học Thủy sản, Trung tâm Công nghệ Sinh học TP Hồ Chí Minh. Trình tự gen của chủng này đã được xác định và đăng ký tại GenBank. Chủng vi khuẩn này đã được so sánh với chủng chuẩn ATCC 33202 (GA 77-52 [CDC 1976-78, DSM 13697]) để xác nhận đặc tính.

Đối tượng cá nghiên cứu: Thí nghiệm được thực hiện trên ba loài cá cảnh phổ biến 3,5 ngày tuổi (dpf) gồm: cá ngựa vằn – 0,5 mg/con (Danio rerio), cá cầu vồng 01 tháng tuổi -  60 mg/con (Melanotaeniidae) và cá cánh buồm trưởng thành – 2,8 g/con (Gymnocorymbus ternetzi). Các cá thể sử dụng trong nghiên cứu được lựa chọn dựa trên các tiêu chí khỏe mạnh, không dị tật và bệnh lý, được nuôi dưỡng tại Trung tâm Công nghệ Sinh học TP Hồ Chí Minh.

Phương pháp nghiên cứu được dùng như sau: chiết xuất bằng ethanol 70%, xác định nồng độ an toàn, phối trộn với các tỉ lệ khác nhau, sau đó đánh giá khả năng chống stress oxy hóa (sử dụng H₂O₂) và kháng khuẩn trên ba loài cá cảnh phổ biến: cá ngựa vằn (Danio rerio), cá cầu vồng (Melanotaeniidae), cá cánh buồm (Gymnocorymbus ternetzi).

Qua thời gian thực hiện, kết quả cho thấy nồng độ an toàn của cao chiết lá bàng và lá sen lần lượt là 100 µg/mL và 75 µg/mL. Tỉ lệ phối trộn là 75% lá bàng : 25% lá sen (75 LB : 25 LS) cho tỷ lệ sống (TLS) >80% khi cá chịu stress oxy hóa và >40% khi cá bị cảm nhiễm với E. ictaluri. Hàm lượng phenolic tổng và flavonoid tổng của hỗn hợp này lần lượt là 458,34 ± 25,34 mg GAE/g và 332,41 ± 19,21 mg QE/g, cao hơn so với cao chiết riêng lẻ. Như vậy, hỗn hợp cao chiết lá bàng và lá sen có tiềm năng ứng dụng để hỗ trợ giảm bớt việc sử dụng kháng sinh trong nuôi trồng thủy sản cảnh, góp phần hướng tới mô hình nuôi cá bền vững và an toàn.