Các loại tế bào máu cá chốt chuột (Vật kính 100X, nhuộm Giemsa)

Các thông số huyết học như thành phần tế bào máu; hình thái, kích thước nhân và tế bào máu được dùng để đánh giá tình trạng sức khỏe của cá cũng như khả năng thích nghi của cá với môi trường sống (Megarani et al., 2020). Các thông số trên cũng có thể phản ánh điều kiện môi trường sống và những tác động của các yếu tố, bao gồm ngoại sinh lẫn nội sinh lên đời sống của cá (Do, 2024). Bên cạnh đó, các thông số huyết học này còn góp phần trong việc so sánh, định loại các loài cá trong nuôi trồng thủy sản (Kaur et al., 2019).

Tương tự với các nhóm động vật có xương sống khác, tế bào máu ở cá gồm hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu (Catton, 1951); chúng giữ vai trò quan trọng trong đời sống của cá như vận chuyển khí, miễn dịch và đông máu (Claver & Quaglia, 2009).

Hồng cầu trưởng thành của cá xương có hình dạng và cấu trúc tương tự các nhóm động vật có xương sống khác (trừ lớp thú). Tế bào hồng cầu có hình bầu dục đến elip với tế bào chất nhạt màu, ưa eosin và có một nhân ở trung tâm, ưa kiềm, bắt màu đậm. Hồng cầu chưa trưởng thành có dạng tròn với tế bào chất màu xanh lam với phần nhân to hơn (Clauss et al., 2008). Hồng cầu cá chịu trách nhiệm trong việc vận chuyển oxy, CO2 trong máu (Thomas & Egée, 1998). Bên cạnh đó, ở một số loài cá, hồng cầu còn đảm nhận chức năng miễn dịch của cá đối với một số tác nhân như virus (Meyers et al., 2019; Ortega-Villaizan et al., 2022).

Bạch cầu của cá thường thay đổi theo loài, thế nên ban đầu thường khó có thể xác định chính xác các dạng bạch cầu của loài. Giống như các nhóm động vật khác, bạch cầu ở cá gồm các loại là bạch cầu lympho, bạch cầu đơn nhân, bạch cầu trung tính, bạch cầu ưa acid (bạch cầu ái toan) và bạch cầu ưa kiềm, tuy nhiên, bạch cầu ưa kiềm tương đối hiếm ở các loài cá xương (Tavares‐Dias, 2006; Aliko, 2008; Clauss et al., 2008). Bạch cầu của cá là các tế bào máu đa hình và đa chức năng thực hiện một số chức năng sinh lý và miễn dịch. Chúng tham gia bảo vệ cơ thể khỏi các chất lạ, đảm bảo sự thích nghi của cá với các yếu tố sinh học và phi sinh học, đáp ứng khả năng miễn dịch với ký sinh trùng (Gordeev et al., 2017). Lympho bào và bạch cầu hạt trong máu cá tăng cao khi cá sống trong môi trường chất lượng nước kém và có lượng vi khuẩn cao (Clauss et al., 2008), bạch cầu trung tính góp phần vào việc đối phó với căng thẳng trong khi bạch cầu ưa acid có nhiệm vụ chống lại các tác nhân gây nhiễm trùng (Kaur et al., 2019).

Trái ngược với động vật có vú, tiểu cầu của cá có nhân và đóng vai trò miễn dịch (thực bào) và đông máu (Kaur et al., 2019). Chúng là các tế bào nhỏ, hình thái đa dạng: hình trứng, hình thuôn dài hoặc hình thoi với tế bào chất trong suốt và nhân ưa kiềm, bắt màu đậm (Sardar et al., 2000) với kích thước đa dạng (Shepro et al., 1966). Ở cá, quá trình đông máu thường diễn ra trong 5 phút, tuy nhiên khi hàm lượng glucocorticoid cao hay thiếu vitamin K sẽ làm giảm tiểu cầu, kéo dài thời gian đông máu, ảnh hưởng lớn đến sức sống của cá (Clauss et al., 2008).

Đã có những nghiên cứu về thành phần, hình thái tế bào máu của các nhóm cá xương nói chung và nhóm cá da trơn nói riêng được tiến hành ở Việt Nam và trên thế giới như nghiên cứu của TavaresDias and Barcellos (2005) về thành phần tế bào máu ngoại vi của cá trê Hoplosternum littorale, nghiên cứu của Bianchi et al. (2014) về huyết học của cá trê Sorubim lima; Kelly and Gibson-Kueh (2015) về thành phần huyết học của 6 loài cá da trơn bản địa ở Úc, nghiên cứu của Nguyen et al. (2017) về huyết học của cá nàng đào Chaetodon auriga, Kaur et al. (2019) về hình thái tế bào của 8 loài cá nước ngọt thuộc nhóm cá chép và cá trê, nghiên cứu của Megarani et al. (2020) về so sánh hình thái tế bào máu 3 loài cá (Diano rerio, Ciprinus carpio carpio và Oreochromis niloticus), nghiên cứu của Do et al. (2021) về hình thái hồng cầu của một số loài cá ở Nha Trang hay nghiên cứu của Wang et al. (2021) về thành phần máu ngoại vi của cá lóc Ophiocephalus argus. Kết quả các nghiên cứu trên nêu rõ sự khác biệt giữa hình thái các nhóm tế bào máu ở các loài cá khác nhau, cung cấp thông tin huyết học trong việc định loại cá.

Hiện nay, đã có những nghiên cứu về khả năng chịu đựng của cá chốt chuột P. siamensis đối với các yếu tố môi trường như nghiên cứu của Vo et al. (2019) về xác định khả năng chịu đựng các yếu tố môi trường (nhiệt độ, pH và oxy hòa tan) hay nghiên cứu của Vo et al., (2019a, 2019b) về ảnh hưởng của pH lên các chỉ tiêu sinh lý của cá. Tuy nhiên, vẫn chưa có nghiên cứu nào được thực hiện nhằm tìm hiểu về thành phần huyết học của loài cá này. Vì vậy, mục tiêu của đề tài là tập trung vào việc nghiên cứu thành phần tế bào máu của cá chốt chuột làm cơ sở dữ liệu trong việc đánh giá, theo dõi bệnh tật và tình trạng sức khỏe của loài cá chốt  chuột P. siamensis.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm tìm hiểu đặc điểm hình thái tế bào máu ngoại vi của cá chốt chuột làm cơ sở huyết học cho việc đánh giá tình trạng sức khỏe của loài trong chăn nuôi. Cá được mua từ các bè nuôi ở Cồn Sơn, Cần Thơ; lấy máu tĩnh mạch đuôi và nhuộm bằng Giemsa.

Kết quả ghi nhận máu ngoại vi của cá chốt chuột gồm hồng cầu hình bầu dục, nhân dạng oval điển hình; tiểu cầu hình thoi có nhân tròn hoặc oval; nhân của bạch cầu đơn nhân hình hạt đậu với các hạt không bào trong tế bào chất; Lympho bào có nhân hình bầu dục, màng tế bào kéo dài thành chân giả; nhân bạch cầu trung tính lớn, hình móng ngựa; bạch cầu ưa acid hình cầu, nhân dạng hình que phân thùy. Bạch cầu ưa kiềm rất ít, hình cầu, nhân to hình bầu dục hoặc hình que phân thùy.