Theo FAO (2023), diện tích trồng cải bắp của Việt Nam đạt 38.516 ha, chiếm 1,63% diện tích toàn thế giới; năng suất đạt 30,254 tấn/ha (tương đương 96,7% mức năng suất trung bình của thế giới), và sản lượng xấp xỉ 1,17 triệu tấn (chiếm 1,57% sản lượng toàn cầu) (FAOSTAT, 2024). Những số liệu này cho thấy cải bắp là một trong các loại rau có vai trò đáng kể đối với sản xuất và tiêu dùng, đồng thời góp phần đáp ứng nhu cầu thị trường. Về giá trị dinh dưỡng, cải bắp là thực phẩm giàu vitamin C và kali (K), cung cấp khoảng 44% nhu cầu hằng ngày cho khẩu phần 100 g (Capurso & cs., 2018). Ngoài ra, hàm lượng đường hòa tan, protein và các hợp chất chống oxy hóa quan trọng cũng được ghi nhận có lợi cho chất lượng dinh dưỡng (Yue & cs., 2024).

Trong thực tế sản xuất, việc đảm bảo nguồn cung cải bắp an toàn, ổn định quanh năm là yêu cầu cần thiết để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng, đặc biệt khi mùa vụ biến động theo vùng. Sinh trưởng, phát triển, con đường hình thành và thành phần hóa học của thực vật chịu tác động rõ rệt bởi các yếu tố môi trường, điều kiện sinh thái và khí hậu khác nhau, cùng với sự đa dạng di truyền của cây (Misiak & cs., 2018). Cải bắp thích nghi tốt ở điều kiện ôn đới; nhiệt độ phù hợp khoảng 18–20°C, trong khi để cuốn bắp cần nhiệt độ thấp hơn, khoảng 15–18°C. Vì vậy, tại miền Bắc, rau trái vụ (trồng vào các tháng mùa hè) thường gặp bất lợi do thời điểm có nhiệt độ cao, mưa nhiều và độ ẩm lớn—không thuận lợi cho các giống rau ôn đới (Schreinemachers & cs., 2016). Dẫu vậy, sản xuất rau trái vụ lại mang ý nghĩa kinh tế thiết thực khi vừa mở rộng khả năng tiêu thụ, vừa tạo việc làm và tăng thu nhập cho nông dân (Krishna & cs., 2024). Một số địa phương vùng cao miền Bắc đã triển khai trồng rau trái vụ theo tiêu chuẩn như VietGAP, tạo điều kiện khí hậu tương đối phù hợp; trong đó, xã Vân Sơn (huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình) được xem là địa bàn có tiềm năng nhờ điều kiện khí hậu thuận lợi cho nhóm rau ôn đới.

Xuất phát từ thực tế đó, nghiên cứu được thực hiện nhằm lựa chọn giống và thời vụ trồng cải bắp trái vụ phù hợp với xã vùng cao Vân Sơn. Cụ thể, thí nghiệm hai nhân tố được bố trí theo kiểu split-plot, trong đó nhân tố ô lớn là thời vụ trái vụ với ba mức: thời vụ 1 (25/3/2023), thời vụ 2 (14/4/2023) và thời vụ 3 (7/5/2023); nhân tố ô nhỏ gồm ba giống cải bắp: Grand KK cross, Green Helmet và HMT34, với 3 lần nhắc lại. Kết quả cho thấy thời vụ 1 và thời vụ 2 phù hợp hơn cho sinh trưởng, sinh lý, năng suất và chất lượng cải bắp trái vụ, đạt năng suất thực thu lần lượt 22,48 tấn/ha và 21,54 tấn/ha. Trong các giống, Grand KK cross cho thấy sự phù hợp nhất cho sản xuất trái vụ với khối lượng bắp trung bình và năng suất thực thu cao nhất (23,06 tấn/ha). Khi xem xét tương tác giữa thời vụ và giống, tổ hợp thời vụ 1, 2 cùng giống Grand KK cross nổi bật rõ ràng về các chỉ tiêu sinh trưởng, sinh lý, năng suất và chất lượng, đạt năng suất thực thu lần lượt 26,67 tấn/ha và 24,57 tấn/ha; do đó được khuyến nghị cho điều kiện xã vùng cao Vân Sơn nhằm phát huy lợi thế địa phương và nâng cao hiệu quả sản xuất cho người nông dân.