Ảnh minh họa: Internet

Trên thế giới, họ Bìm bìm (Convolvulaceae Juss.) có khoảng 59 chi với 1900 loài. Tông Rạng (Poraneae) thuộc họ Bìm bìm (Convolvulaceae Juss.) gồm có 7 chi với khoảng 58 loài, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Ở Châu Á, tông này được ghi nhận có 6 chi, 20 loài và 2 thứ. Trong công trình Thực vật chí đại cương Đông Dương (Flora of Cambodia, Laos and Vietnam), đã nghiên cứu phân loại hệ thống và tương đối đầy đủ về tông Poraneae ở ba nước Lào, Campuchia và Việt Nam với tổng cộng 5 chi và 17 loài. Ngoài ra, có 3 chi, 13 loài ở Trung Quốc và 5 chi, 9 loài ở Thái Lan đã được ghi nhận cho tông này. Ở Việt Nam, tông Poraneae hiện nay có 9 loài thuộc 5 chi Cordisepalum Verde., Dinetus Buch.-Ham. ex Sweet, Porana Burm. f., Poranopsis Roberty, Tridynamia Gagnep, trong đó 5 loài được sử dụng làm thuốc. Trong bài báo này, chúng tôi tiến hành điều tra, nghiên cứu và tổng hợp về giá trị tài nguyên của các loài thuộc tông này và đặc biệt là giá trị làm thuốc. Các mô tả đặc điểm hình thái, thông tin về phân bố, sinh thái, hình ảnh minh họa cũng đồng thời được cung cấp.

Nghiên cứu các loài trong tự nhiên và các mẫu tiêu bản khô của tông Rạng (Poraneae) ở Việt Nam được lưu giữ tại các phòng tiêu bản thực vật của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (HN), Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (HNU), Viện Sinh học nhiệt đới TP. Hồ Chí Minh (VNM) và các phòng tiêu bản ở nước ngoài như: Museum National d' Histoire Naturalle, Paris, France (P), National Herbarium Nederland, Botany Section, Naturalis, Leiden, Netherlands (L), The Herbarium and Library, Royal Botanic Gardens, Kew, UK (K)...

Tác giả sử dụng phương pháp so sánh hình thái để phân loại. Đây là phương pháp truyền thống được sử dụng phổ biến trong phân loại thực vật. Dựa vào đặc điểm hình thái của cơ quan sinh sản để so sánh, vì đây là cơ quan ít biến đổi và ít chịu tác động của các điều kiện môi trường bên ngoài. Mẫu vật được phân tích và so sánh với ảnh mẫu chuẩn (typus) của loài. Tên loài được cập nhật theo hệ thống phân loại mới nhất hiện nay. Thu thập thông tin kinh nghiệm và tri thức bản địa tại các nơi thu mẫu, chủ yếu là phương pháp phỏng vấn trực tiếp. Đối tượng phỏng vấn được lựa chọn là những người có hiểu biết về cây thuốc cũng như khả năng chữa bệnh cho gia đình và cộng đồng. Trong quá trình điều tra cộng đồng, sử dụng hai phương pháp tiếp cận là RRA và PRA. Mỗi cây thuốc, bài thuốc nếu có mẫu thu và ghi chép các thông tin cần thiết nhất công dụng, bộ phận sử dụng, cách sử dụng của cây. Kết hợp tra cứu tài liệu để xác định được giá trị tài nguyên của các loài.

Xác định tông Rạng (Poraneae) ở Việt Nam hiện biết có 5 loài được sử dụng làm thuốc, với nhiều nhóm bệnh khác nhau. Trên cơ sở dữ liệu hiện có, chúng tôi đã cung cấp ảnh màu, các đặc điểm nhận biết loài, các thông tin tóm tắt về phân bố, sinh thái, mẫu type và giá trị tài nguyên cho 5 loài làm thuốc thuộc tông Rạng (Poraneae) ở Việt Nam. Phần lớn các loài được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian truyền lại, chưa được trồng và khai thác rộng rãi.