Ảnh minh họa: Internet

Chi Bách tán (Taiwania Hayata) thuộc họ Hoàng đàn (Cupresaceae), trên thế giới chi này có duy nhất 01 loài, gần đây loài này mới đuợc phát hiện tại Lào Cai trong một quần thể nhỏ vào năm 2001. Sự phát hiện loài này ở Việt Nam càng cho thấy tầm quan trọng của cây lá kim đối với Việt Nam. Truớc đây loài này chỉ biết có ở Đài Loan, Vân Nam (Trung Quốc) và Đông Bắc Myanma. Về phân loại chi Bách tán (Taiwania Hayata) có nhiều quan điểm khác nhau về vị trí của chi Taiwania. Theo Rudolf Schimid, (2013), trên cơ sở nghiên cứu về phân bố, hình thái và phân loại đã xếp chi Taiwania vào họ Cupressaceae; theo Nguyễn Đức Tố Lưu và cộng sự (2004), Nguyễn Tiến Hiệp và cộng sự (2005), Phan Tiến Lộc và cộng sự (2017) thì loài này được xếp vào họ Hoàng đàn (Cupressaceae), theo Sách Đỏ Việt Nam (2007) các tác giả lại xếp loài này vào họ Bụt mọc (Taxodiaceae). Đây cũng là quan điểm khác nhau của các nhà phân loại học`hiện nay.

Về hình thái, Bách tán Đài Loan là cây gỗ to, có thể cao đến hơn 30 m, đường kính tới 1 m, vỏ dày màu xám nâu, tán cây hình nón hẹp. Lá có hai dạng, lá già nhỏ, gần dạng vảy, dài tới 8 mm, xếp dày, lỗ khí ở cả hai mặt, cây non và lá non của cây già dài tới 1,5 cm, đầu nhọn, thuờng có màu xanh nhạt. Nón cái ở đỉnh, đơn độc hay mọc thành cụm, hình trụ hay hình bầu dục, dài tới 2,5 cm và rộng 1 cm với 10- 30 vảy ráp. Nón đực mọc thành cụm. Nón cái chín vào tháng 10. Hạt chín và phóng thích vào tháng 11. Cây thường gặp rải rác ở khe của 2 sườn núi, ven suối nơi có độ dốc cao, độ cao 1900-2100 m. Ở Việt Nam, cây mới được biết ở Văn Bàn (Lào Cai) và Mù Căng Chải (Yên Bái).

Về công dụng, gỗ Bách tán được đánh giá là tốt, dùng trong xây dựng, đóng bàn ghế, đóng thuyền, làm quan tài, còn dùng để lợp nhà ở Mù Căng Chải. Cây con được trồng làm cảnh. Gỗ có chứa thành phần có tính chữa ung thư và trừ sâu. Loài này do số lượng cá thể ít, mỗi nơi khoảng 50 cá thể, diện tích phân bố hẹp dưới 100 km2 nên được phân hạng mức CR (Rất nguy cấp) cần được bảo tồn nguyên vị và nghiên cứu nhân giống hữu tính tại khu phân bố của chúng.

 Đã có một số công trình nghiên cứu trên thế giới về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của tinh dầu từ loài Bách tán Đài Loan (Taiwania cryptomerioides) chủ yếu là của các tác giả Đài Loan. Theo Chen Lung Ho et al (2012), bằng phương pháp GC và GC/MS, 35 cấu tử của tinh dầu loài này đã được xác định, thành phần chính của tinh dầu gồm α-cadinol (45,9%), ferruginol (18,9%) và β-eudesmol (10,8%). Tinh dầu Bách tán Đài Loan có khả năng chống oxy hóa, chống vi sinh vật kiểm định và chống nấm; hoạt tính chống oxy hóa của tinh dầu bằng khả năng quét gốc tự do DPPH (2,2-diphenyl-1-picrylhydzazyl) với IC50 là 90,8 µg/ml; tinh dầu ức chế sự phát triển của vi khuẩn gram âm và nấm men với giá trị MIC là 31,2-62,5 µg/ml [8]. Theo ShangTzen Chang et al (2001), khả năng chống mối gỗ của loài C. cryptomerioides là do hoạt tính diệt mối của các cấu tử tinh dầu nói trên như cedrol, α- cadinol [9]. Theo Shang-Tzen Chang et al (1999) cho rằng, một số hợp chất được xác định từ gỗ loài này thuộc nhóm lignan, flavone, sexquiterpenoid, diterpenoid, cyclytol và steroid [10]. Những nghiên cứu ở trong nước mới tập trung vào việc phân loại và bảo tồn. Trong nghiên cứu này, tác giả cung cấp những thông tin mới về thành phần hóa học của tinh dầu lá và cành loài Bách tán Đài Loan tại huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai.

Hàm lượng tinh dầu từ lá và cành loài Bách tán Đài Loan đạt 0,14% và 0,18% (theo nguyên liệu khô không khí). Tinh dầu có màu vàng nhạt, nhẹ hơn nước. Bằng phương pháp sắc ký khối phổ (GC/MS), 47 cấu tử từ tinh dầu lá loài Bách tán Đài Loan đã được xác định. Những thành phần chính của tinh dầu gồm: α-pinene (36,84%), limonene (27,04%), α-terpinyl acetate (3,44%), spathulenol (3,48%) và δ- cadinene (1,83%); 44 cấu tử từ tinh dầu cành của loài Bách tán Đài Loan đã được xác định với các cấu tử α-pinene (44,24%), limonene (27,19%), α-terpinyl acetate (2,64%), spathulenol (2,58%) và epi-α-cadinol (1,34%) là thành phần chính. Đây là dẫn liệu lần đầu được công bố về thành phần hóa học của tinh dầu Bách tán Đài Loan ở Việt Nam.