Dã quỳ có rất nhiều công dụng như kháng khuẩn, kháng nấm, chống nhiễm trùng, kháng viêm và giảm đau..., là loài thực vật có tiềm năng trở thành nguồn nguyên liệu quý trong công nghiệp sản xuất dược phẩm. Dã quỳ là loài có sức sống mạnh, mọc hoang dại rất dễ tìm thấy ở vùng Tây Nguyên, Việt Nam. Mặc dù đã được nghiên cứu nhiều trên thế giới nhưng sự tổng hợp các chất chuyển hóa thứ cấp ở các phần khác nhau của Dã quỳ có thể thay đổi do yếu tố của môi trường sống như nhiệt độ, độ ẩm, khí hậu, bức xạ mặt trời, dinh dưỡng từ đất. Vì vậy, việc nghiên cứu về đặc điểm hình thái, cấu tạo giải phẫu và phân tích sơ bộ thành phần hóa thực vật đối với loài Dã quỳ ở Việt Nam là cần thiết, làm nền tảng cho những nghiên cứu tiếp theo trên đối tượng tiềm năng này.

Nguyên liệu sử dụng cho nghiên cứu là toàn cây Dã quỳ được thu hái ở thành phố Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng. Thiết bị sử dụng gồm kính hiển vi quang học (OLYMPUS CX25) và máy cô quay chân không

Kết quả nghiên cứu cho thấy:

Về đặc điểm hình thái: Dã quỳ là cây thân bụi, cao (1 – 3m), phân nhiêu cành, toàn thân phủ lông nhám. Lá cây hình bầu dục, hẹp về phía cuống, cỡ (7 – 32 cm) x (4 – 25 cm), phiến có thùy (thường chia 5 thùy), chóp nhọn, viền khía tròn, cạn; 2 mặt phủ lông ngắn và rải rác lông tuyến; gân lá hình lông chim với gân bên (3 – 4 ) đôi; cuống dài (2 – 10 cm).

Cụm hoa đầu lớn, đơn độc, đường kính (6 –8) cm, có cuống dài (20 –25) cm. Tổng bao lá bắc gồm (3 –4) hàng lá bắc, xếp hình chuông, lá bắc ngoài ngắn và hẹp, đỉnh nhọn, dài (7 –10) mm; hàng trong đầu tù hoặc nhọn, dài (20 –25) mm, mặt lưng phủ lông ngắn; Hoa ở bìa (12 -14) tràng, dạng lưỡi nhỏ, màu vàng tươi, có mùi thơm, dài (3 -5) cm, không kết quả; ở giữa là hoa lưỡng tính, tràng hình ống dài (7,5-10) mm, màu vàng nhạt, đầu 5 thùy, đỉnh nhọn. Bao phấn màu đen, phía đỉnh màu vàng. Quảbế, không có góc, hơi dẹt; vỏ nhẵn bóng, dài (5 –8) mm, mào lông trên đỉnh quả là 2 răng cứng.

Hình 1. Cụm hoa Dã quỳ

Về cấu tạo giải phẫu:

Rễ cây Dã quỳ có hình gần tròn. Bần gồm (2 –14) lớp tế bào hình chữ nhật, vách uốn lượn, tẩm chất bần, xếp xuyên tâm. Mô mềm vỏ gồm (8 –12) lớp tế bào hình bầu dục dẹt, vách bằng cellulose. Nội bì đai caspary tương đối rõ. Trụ bì gồm (5 –7) lớp tế bào, hình bầu dục dẹt, vách cellulose, kích thước tương đối đều. Hệ thống dẫn cấp 2 kiểu hậu thể liên tục. Có (6 –10) lớp tế bào libe 1 hình đa giác, kích thước không đều, sắp xếp lộn xộn thành cụm. Libe 2 gồm (3 -15) lớp tế bào hình chữ nhật, vách cellulose, kích thước tương đối đều, xếp xuyên tâm. Gỗ 2 chiếm tâm, gồm có rất nhiều mạch gỗ 2 tương đối tròn, vách tẩm gỗ, kích thước không đều, xếp lộn xộn; mô mềm gỗ 2 vách tẩm gỗ xếp xuyên tâm.

Thân Dã quỳ có hình tròn. Biểu bì, 1 lớp tế bào hình chữ nhật, tương đối đều, có lông che chở đa bào một dãy và lông tiết chân đa bào, đầu đơn bào. Mô dày phiến gồm (4 -8) lớp tế bào tương đối đều. Mô mềm vỏ, (3 –10) lớp tế bào hình đa giác, có khi tròn hoặc bầu dục, kích thước không đều, xếp lộn xộn. Nội bì đai Caspary gồm 1 lớp tế bào, chỉ thấy rõ ở phía trên sợi trụ bì, chỗ khác hầu như không thấy. Sợi trụ bì nằm thành từng cụm phía trên bó libe 1, thân già thì sợi trụ bì tạo thành vòng liên tục phía trên libe. Hệ thống dẫn cấp 2 có kiểu hậu thể gián đoạn, có khoảng (10–16) bó libe - gỗ nằm thành 1 vòng sát trụ bì, giữa các bó dẫn là khoảng gian bó. Libe 1 gồm (4 -14) lớp tế bào hình đa giác, kích thước không đều, xếp lộn xộn thành từng cụm, bên dưới là libe 2 gồm (6 –12) lớp tế bào hình chữ nhật xếp xuyên tâm. Gỗ 2 có mô mềm gỗ vách tẩm gỗ xếp xuyên tâm, gỗ 1 mô mềm gỗ xếp lộn xộn, vách tẩm chất gỗ, có khi vách vẫn bằng cellulose. Vùng mô mềm tủy rộng giữa trung trụ.

Phiến lá Dã quỳ đối xứng qua một mặt phẳng, gồm 2 vùng: gân giữa và phiến lá chính thức hai bên, độ dày gân giữa gấp (5 –6) lần phiến lá chính thức. Gân giữa lồi nhiều ở mặt dưới, mặt trên lồi rất ít. Ngoài cùng là biểu bì với rất nhiều lông che chở đa bào một dãy và lông tiết chân đa bào, đầu đơn bào. Dưới biểu bì có (3 –6) lớp tế bào mô dày gó chình đa giác, xếp lộn xộn. Hệ thống dẫn có (8 –14) bó dẫn, to nhỏ không đều xếp rời nhau. Bao xung quanh các bó dẫn là vùng mô mềm đạo, có một số vùng là mô mềm khuyết, rải rác có túi tiết li bào trong vùng mô mềm. Phiến lá chính thức: biểu bì có rất nhiều lông che chở ở cả 2 mặt, lông che chở ở mặt dưới dài hơn mặt trên, đặc biệt biểu bì dưới có rất nhiều lông tiết. Thịt lá có cấu tạo dị thể bất đối xứng.

Các kết quả định tính đều dương tính, chứng tỏ trong cao chiết lá Dã quỳ có sự hiện diện của alkaloid, flavonoid, tanin và saponin. Kết quả này phù hợp với nghiên cứu trước của Olutobi Otusanya, Olasupo Ilori (2012) và Olayinka và cộng sự.

Như vậy, loài Dã quỳ thu hái ở thành phố Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, Việt Nam có tên khoa học là Tithonia diversifolia, chi Tithonia, họ Cúc có đặc điểm hình thái phù hợp với Thực vật chí Việt Nam quyển 7 – họ Cúc. Thành phần hóa thực vật của cao chiết methanol từ lá Dã quỳ ở Việt Nam phù hợp với các nghiên cứu trên Dã quỳ ở nhiều quốc gia trên thế giới, tạo tiền đề cho những nghiên cứu tiếp theo về hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm, kháng viêm, giảm đau,… với hy vọng khai thác tiềm anwng của loài cây Dã quỳ ở Việt Nam.