Ảnh minh họa: Internet

Cá nheo Mỹ (Ictalurus punctatus) là đối tượng nuôi mới, lớn nhanh, có giá trị kinh tế cao nên được người nuôi lựa chọn và dần trở thành một trong những loài phổ biến ở khu vực phía Bắc, đặc biệt là các mô hình nuôi lồng bè hiện đang được phát triển và mở rộng nhanh trên sông và các hồ chứa (Trương Đình Hoài & cs., 2020; Kim Văn Vạn, 2017). Cá rô phi (Oreochromis sp.) cũng là đối tượng nuôi truyền thống quan trọng của Việt Nam, đặc biệt có sự phát triển rộng khắp về diện tích nuôi ở nhiều tỉnh Miền Bắc trong những năm gần đây. Cá rô phi được coi là đối tượng nuôi chủ lực, được tạo điều kiện mở rộng quy mô nuôi và tăng sản lượng để phục vụ chế biến và xuất khẩu. Năm 2018, xuất khẩu cá rô phi đạt 7.900 tấn với tổng giá trị đạt khoảng 15,3 triệu USD. Năm 2019, xuất khẩu cá rô phi đạt hơn 8.000 tấn với kim ngạch 16 triệu USD. Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đã đề ra mục tiêu nâng sản lượng cá rô phi từ 225.000 tấn (2017) lên 400.000 tấn vào 2030, ở thời điểm này diện tích nuôi có thể tăng lên 40.000ha và 1,8 triệu m3 nuôi lồng (MARD, 2019). Chính vì vậy, hiện nay các mô hình nuôi cá nheo Mỹ và cá rô phi đang phát triển mạnh, mang lại lợi nhuận cao, giải quyết sinh kế, mang lại thu nhập và giải quyết công ăn việc làm cho người dân địa phương.

Một vấn đề đặt ra hiện nay là dịch bệnh do Edwardsiella ictaluri đã và đang xuất hiện, gây bệnh trên cả cá nheo Mỹ (Trương Đình Hoài & cs., 2020), cá rô phi (Dong & cs., 2019; Soto & cs., 2012) tại Việt Nam. Tuy nhiên, sự xuất hiện của vi khuẩn E. ictaluri gây bệnh cho cả cá nheo Mỹ và cá rô phi có liên quan đến nhau hay không, vi khuẩn E. ictaluri gây bệnh trên cá nheo Mỹ và cá rô phi có giống nhau về đặc tính sinh học và có thể lây chéo cho nhau hay không là những câu hỏi cần được giải đáp để đề ra giải pháp trong quá trình phòng trị bệnh trên các hệ thống nuôi hiện nay.

Trong nghiên cứu này, chúng tôi tiến hành phân lập và giám định các chủng vi khuẩn E. ictaluri gây bệnh trên cá rô phi và cá nheo Mỹ nuôi lồng trên các hệ thống sông và hồ chứa ở một số tỉnh miền Bắc. Các chủng vi khuẩn sau đó được xác định mức độ độc lực trên động vật cảm nhiễm và được gây nhiễm chéo để so sánh và đánh giá khả năng gây bệnh giữa 2 loài cá ký chủ. Kết quả nghiên cứu nhằm cung cấp thông tin cho việc xây dựng các giải pháp phòng trừ dịch bệnh do E. ictaluri trên 2 đối tượng nuôi đang được ưa chuộng và phát triển mạnh tại miền Bắc Việt Nam.

Chủng Edwardsiella ictaluri gây bệnh trên cá nheo Mỹ và cá rô phi khác nhau về một số đặc tính sinh hóa nhưng tương đồng về kết quả phân tích PCR khi sử dụng 2 cặp mồi đặc hiệu phân tích giống Edwardsiella và loài E. ictaluri trên cá nheo Mỹ. Giá trị LD50 của chủng vi khuẩn phân lập từ cá rô phi và từ cá nheo Mỹ khi tiêm cho đúng loại ký chủ tương ứng ở mức 2,5-2,9 × 101 CFU/cá và 4,7-5,4 × 103 CFU/cá. Khi được gây nhiễm chéo, mức độ độc lực của các chủng vi khuẩn đều suy giảm lớn với giá trị LD50 khi cảm nhiễm chủng phân lập cá nheo Mỹ cho rô phi và chủng phân lập từ rô phi cho cá nheo Mỹ tương ứng ở mức 2,51 × 106 CFU/cá và 1,99 × 106 CFU/cá. Với nồng độ gây nhiễm cao (107 CFU/cá) vẫn gây chết tỷ lệ cao (> 80%) trên loài cá được gây nhiễm chéo.

Kết quả nghiên cứu là thông tin cần thiết cho việc xây dựng kế hoạch, quy hoạch phát triển các mô hình nuôi trên sông, hồ chứa và định hướng phòng trị bệnh do vi khuẩn E. ictaluri gây ra trên cá nheo Mỹ và cá rô phi nuôi khi hai loài cá này đang được phát triển nuôi tập trung trên cùng một hệ thống mở như hiện nay.