Viêm là một phản ứng sinh lý của cơ thể cho mục đích loại bỏ các chất có hại ngoại sinh và nội sinh được tạo ra bởi các kích thích gây tổn thương và là một phần của quá trình chữa lành trong các mô bị thương. Tuy nhiên, phản ứng viêm nếu không được kiểm soát có thể tiến triển thành một loạt các bệnh viêm mãn tính. Bạch cầu đa nhân trung tính đóng một vai trò quan trọng trong việc bắt đầu quá trình viêm với các phân tử khác có tên là chất trung gian gây viêm được giải phóng bởi một số tế bào như cytokine, endotoxin, leukotrien, prostaglandin và các loại oxi phản ứng (Reactive Oxigen Species, ROS). Đồng thời, sự gia tăng ROS quá mức sẽ dẫn đến stress oxi hóa (là hệ quả của sự cân bằng chênh lệch giữa sản xuất ROS và chất kháng oxi hóa trong cơ thể sinh vật). Sự gia tăng của ROS làm tăng tính nghiêm trọng của nhiều bệnh tật như ung thư, tổn thương gan, đái tháo đường, hình thành đục thủy tinh thể và bệnh Alzheimer. Cơ thể sinh vật có khả năng điều hòa hàm lượng ROS nhờ vào các enzyme kháng oxi hóa, bao gồm superoxide eff utase (SOD), catalase (CAT) và glutathione peroxidase (GPx) trong các mô. Tuy nhiên, hệ thống kháng oxi hóa tế bào nếu bị lỗi sẽ khiến các sinh vật phát triển một loạt các bệnh liên quan đến viêm hoặc ác tính. Như vậy giữa ROS và viêm có mới liên hệ mật thiết với nhau.

Hiện nay, con người dần có xu hướng ưa chuộng các sản phẩm dược liệu từ thiên nhiên. Bởi lẽ, các chất kháng oxi hóa tự nhiên trong thực vật là những chất kháng viêm tiềm năng và đang thu hút sự chú ý trong những năm gần đây. Rau ngổ (Enydra fluctuans Lour.) là một loại cây thân thảo được xem là một loại thức ăn dân dã nhưng bên cạnh đó cũng là một vị thuốc trong dân gian có tính giải độc và điều trị một số bệnh như viêm, bệnh về da, thủy đậu. Một số công trình khoa học đã công bố về những công dụng nổi bật của rau ngổ, như: kháng sinh, bảo vệ gan, kháng oxi hóa, hạ huyết áp, giảm đau và kháng tiêu chảy. Về thành phần hóa học, cây rau ngổ có chứa gibberelin, các dẫn xuất cholesterol, cocquiterpene, D-limonen, phytol, ceramide, beta-sitosterol-3-O-b-D-glucopyranoside. Nghiên cứu thực hiện việc định tính và định lượng thành phần hóa học cũng như xác định một số hoạt tính kháng oxi hóa và kháng viêm của cây rau ngổ để bổ sung cơ sở khoa học về nguồn dược liệu triển vọng tạo ra các sản phẩm phòng ngừa và điều trị một số bệnh ở người.

Nguyên liệu sử dụng cho nghiên cứu là phần trên mặt đất của cây rau ngổ khoảng 45 ngày tuổi được thu hái tại thành phố Cao Lãnh, Đồng Tháp và một số dung môi, hóa chất khác.

Kết quả định tính sơ bộ thành phần hóa học có trong cao ethanol được chiết từ phần trên mặt đất cây rau ngổ cho thấy sự hiện diện của các thành phần có hoạt tính sinh học khác nhau như: flavonoid, alkaloid, steroid, tannin, saponin, glycoside. Trong đó, hàm lượng flavonoid và polyphenol trong cao chiết phần trên mặt đất cây rau ngổ đã được xác định cho giá trị lần lượt là 16,73±1,37 mg GAE/g cao chiết và 138,30±1,89 mg QE/g cao chiết. Cho thấy, phần trên mặt đất cây rau ngổ sẽ có nhiều tiềm năng ứng dụng trong lĩnh vực dược liệu về hợp chất kháng oxi hóa hỗ trợ điều trị các bệnh có nguyên nhân từ stress oxi hóa và viêm.

Về hiệu quả kháng oxi hóa của phần trên mặt đất cây rau ngổ, kết quả nghiên cứu cho thấy, hàm lượng chất kháng oxi hóa tương đương μg/mL trolox của phần trên mặt đất cây rau ngổ tăng từ 1,10±0,04 μg/mL ở nồng độ 10 μg/mL lên 3,86 μg/mL ở nồng độ 100 μg/mL. Ngoài ra, cao chiết phần trên mặt đất cây rau ngổ còn có khả năng trung hòa gốc tự do đối với các gốc tự do ABTS^•+ ở giá trị IC₅₀ (IC₅₀, ABTS=53,36±0,68 μg/mL). Tuy nhiên, năng lực khử của cao chiết phần trên mặt đất yếu hơn trolox, khác biệt có ý nghĩa về mặt thống kê.

Sau khi khảo sát hoạt tính kháng oxi hóa in vitro của phần trên mặt đất cây rau ngổ tiếp tục dùng cao ethanol để khảo sát khả năng kháng viêm thông qua hoạt động ức chế sự biến tính protein. Kết quả khảo sát hoạt tính kháng viêm của cao chiết phần trên mặt đất cây rau ngổ thông qua hoạt động ức chế sự biến tính của albumin huyết thanh bò (BSA) cho thấy, khả năng ức chế sự biến tính protein của cao chiết ethanol phần trên mặt đất cây rau ngổ tỉ lệ thuận với nồng độ, tăng từ 16,34±0,37% ở nồng độ 10 μg/mL lên 66,34±2,00% ở nồng độ 100 μg/mL. Nồng độ ức chế được 50% sự biến tính BSA (IC₅₀) theo phương trình hồi quy tuyến tính của cao chiết phần trên mặt đất cây rau ngổ và chất chuẩn diclofenac theo hiệu suất là 66,19±3,10 μg/mL yếu hơn 25,56 lần so với diclofenac (IC₅₀=2,59±0,14 μg/mL). Các nghiên cứu tiếp theo về thành phần hóa học của cao chiết đang được tiếp tục để xác định hợp chất quy định những hoạt tính trên./.