Ảnh minh họa: Internet

Cây nhãn (Euphoria longan Lamk.) thuộc họ Bồ Hòn có nguồn gốc từ miền nam Trung Quốc (Tindall, 1994). Nhãn là cây nhiệt đới và á nhiệt đới, có thể trồng được từ đường xích đạo đến vĩ tuyến 36, nhưng chỉ có một số nước trồng với diện tích lớn như Trung Quốc, Thái Lan, Việt Nam, Myanmar, Indonesia, Malaysia, Ấn Độ, Mỹ (Trần Thế Tục, 1999). Ở Việt Nam, nhãn được trồng khá phổ biến từ Bắc tới Nam. Do thu được hiệu quả kinh tế cao, những năm gần đây, diện tích trồng nhãn phát triển khá nhanh.

Cây nhãn thuộc loại cây ăn quả thân gỗ, có nhiều cành, sống lâu năm, có chiều cao khoảng 3-10m. Quả nhãn có giá trị dinh dưỡng cao, đây là món ăn tráng miệng được ưa thích ở nhiều nước. Theo nghiên cứu khoa học, quả nhãn tốt cho thần kinh, làm đẹp da, tăng cường tuần hoàn máu, giúp tăng tuổi thọ (Trần Thế Tục, 2004).

Với nhiều giá trị về kinh tế và dược liệu, quả nhãn được nhiều nhà khoa học ở Việt Nam và trên thế giới tập trung nghiên cứu. Bao & cs. (2011) chiết xuất và xác định dược lý của các hợp chất có hoạt tính sinh học từ quả nhãn. Saranya & cs. (2007) nghiên cứu ảnh hưởng của nhiệt độ sấy đến sự thay đổi các hợp chất bay hơi của quả nhãn. Ke & cs. (1992) đã nghiên cứu chi tiết quá trình đậu quả trên cây nhãn. Nguyễn Thế Huấn & cs. (2011) nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và ảnh hưởng của biện pháp cắt tỉa đến năng suất của giống nhãn chín muộn Nguyễn Thị Bích Hồng & cs. (2016) nghiên cứu tuyển chọn và khảo nghiệm giống nhãn chín sớm PHS-2 tại Hưng Yên. Nhìn chung các kết quả nghiên cứu tập trung chủ yếu vào xác định thành phần hóa học, tính chất dược liệu và các biện pháp tăng năng suất cây nhãn mà chưa tập trung nghiên cứu về sự biến đổi sinh lý, hóa sinh trong quá trình sinh trưởng của quả nhãn.

Cây nhãn lồng được trồng tại Đông Triều, Quảng Ninh từ rất lâu đời và cho đến nay nhãn đã được trồng thành nhiều khu vực rộng trong toàn tỉnh, tuy nhiên hiện nay vấn đề thu hái và bảo quản quả nhãn vẫn chưa thực sự có cơ sở khoa học mà chỉ dựa vào kinh nghiệm của những người làm vườn, điều này làm cho phần lớn quả nhãn sau khi thu hoạch chưa đảm bảo chất lượng, ảnh hưởng tới sức khỏe của người tiêu dùng. Vì vậy việc phân tích các chỉ tiêu sinh hóa theo sự sinh trưởng và phát triển của quả là cần thiết để tìm ra thời điểm chín sinh lý giúp người tiêu dùng sử dụng quả tốt hơn.

Quả nhãn ở thời điểm 16 tuần tuổi đạt kích thước gần như tối đa cả về chiều dài và đường kính. Màu sắc quả lúc này có sự chuyển dần từ màu xanh sang màu vàng nhạt do sự giảm hàm lượng diệp lục và tăng hàm lượng carotenoit. Các thành phần như tinh bột và axit hữu cơ tổng số biến đổi theo sự sinh trưởng và sự chín của quả. Ở 16 tuần tuổi quả có giá trị cực đại về hàm lượng đường khử, vitamin C và có hàm lượng cao về các thành phần như protein, lipit. Sau thời điểm 16 tuần tuổi, một số thành phần chính của quả như hàm lượng đường khử và vitamin C giảm xuống. Do vậy, thời điểm quả nhãn được 16 tuần tuổi là thời điểm thu hái thích hợp nhất, nếu thu hái sớm hơn hay muộn hơn sẽ ảnh hưởng đến chất lượng của quả.