Hiện nay, diện tích trồng bưởi Năm Roi ở tỉnh Hậu Giang đang có xu hướng giảm mạnh, từ 3.309 ha vào năm 2012 xuống còn khoảng 200 ha vào năm 2018. Các vườn bưởi hiện tại đang bị suy thoái nặng, năng suất kém, dịch bệnh tấn công, giá cả không ổn định. Thêm vào đó, người dân chưa áp dụng các biện pháp cải tạo đất trồng hợp lý, lạm dụng phân hóa học, bón phân mất cân đối giữa các nguyên tố dinh dưỡng NPK (652gN, 375gP2O5 và 179gK2O/cây/năm). Ngoài ra, nông dân chưa quan tâm đến vai trò của phân hữu cơ trong việc cải tạo đất, vì ủ phân hữu cơ tốn khá nhiều công sức và thời gian so với sử dụng phân hóa học.

Diện tích trồng bưởi Năm Roi của tỉnh Hậu Giang tập trung nhiều nhất ở huyện Châu Thành, phần lớn nông dân canh tác bưởi ở đây ít sử dụng phân hữu cơ bón cho cây. Bón phân hữu cơ không chỉ giúp cải thiện các đặc tính lý, hóa và sinh học trong đất mà còn gia tăng hàm lượng dinh dưỡng hữu dụng cần thiết cho sự sinh trưởng và phát triển của cây trồng. Tuy nhiên, việc khảo sát về hiện trạng sử dụng phân hữu cơ và vai trò của nó trên cây bưởi Năm Roi còn khá hạn chế. Do đó, đề tài được thực hiện nhằm mục tiêu: Khảo sát hiệu quả của sử dụng phân hữu cơ tại các nông hộ trong cải thiện tính chất hóa học đất và năng suất bưởi Năm Roi ở Châu Thành – Hậu Giang.

Khảo sát được thực hiện ở ba xã Phú Hữu, Đông Phước và Đông Thạnh có diện tích trồng bưởi Năm Roi lớn nhất ở huyện Châu Thành, tỉnh Hậu Giang từ tháng 11/2018 đến tháng 6/2019. 

Phương pháp thu mẫu đất: mẫu đất được thu ở độ sâu 0 - 20cm và 20 - 40cm để xác định một số tính chất hóa học trong đất. Mẫu đất được thu vào giai đoạn sau khi thu hoạch trái, theo 2 nhóm: (1) vườn có bón phân hữu cơ (15 vườn, mỗi xã thu 5 vườn) và (2) vườn không có bón phân hữu cơ (15 vườn, mỗi xã thu 5 vườn).

Một số chỉ tiêu phân tích trong đất gồm: pH, EC (mS/cm), carbon hữu cơ, P hữu dụng, cation trao đổi trong đất (Ca, Na, Mg, K) và sa cấu. Trong đó, chỉ tiêu pHH2O được phân tích theo phương pháp trích bằng nước cất, tỉ lệ 1: 2,5 (đất/nước), đo bằng pH kế; chỉ tiêu EC (mS/cm) được phân tích theo phương pháp trích bằng nước cất, tỉ lệ 1: 2,5 (đất/nước), đo bằng EC kế; P hữu dụng (mgP/kg) được phân tích theo phương pháp Bray2: trích đất với 0,1N HCl + 0,03N NH4F, tỷ lệ đất/nước 1:7; Carbon hữu cơ (%C) được phân tích theo phương pháp Walkley-Black; Ca, Na, Mg, K trao đổi (meq/100g) được phân tích theo phương pháp trích bằng BaCl2 0,1M, đo trên máy hấp thu nguyên tử và chỉ tiêu sa cấu (%) được phân tích theo phương pháp ống hút Robinson.

Kết quả khảo sát cho thấy, đất trồng bưởi của hai nhóm vườn không có sự khác biệt về sa cấu, pH, EC và Na trao đổi. Tuy nhiên, phân hữu cơ giúp gia tăng khả năng trao đổi cation (CEC), hàm lượng chất hữu cơ, lân hữu dụng Bray-2, K, Ca và Mg trao đổi trong đất.

Khả năng trao đổi cation trong đất giữa hai nhóm vườn canh tác bưởi có sự khác biệt giữa các giá trị trung bình ở cả hai độ sâu khảo sát. Đối với nhóm vườn canh tác bưởi có bón phân hữu cơ, giá trị CEC đạt 22,1 meq/100g ở độ sâu 0-22 cm và 23,1 meq/100g ở độ sâu 20-40 cm, lớn hơn so với nhóm vườn canh tác bưởi không bón phân hữu cơ.

Hàm lượng chất hữu cơ ở các vườn có bón phân hữu cơ là 2,52% và 2,19%C (tương ứng ở độ sâu 0-20 cm và 20-40 cm) cao hơn so với nhóm đất vườn không bón phân hữu cơ lần lượt là: 1,89% và 1,52%C.

Đối với nhóm vườn canh tác bưởi có bón phân hữu cơ với hàm lượng lân hữu dụng trong đất rất cao ở độ sâu 0-20 cm và trung bình ở độ sâu 20-40 cm. Nhóm vườn canh tác bưởi không bón phân hữu cơ với hàm lượng lân hữu dụng được đánh giá ở mức nghèo.

Tương tự với kết quả hàm lượng lân hữu dụng trong đất, hàm lượng kali trao đổi của nhóm vườn có bón phân hữu cơ là 0,67 và 0,46 meq/100g (tương ứng ở độ sâu 0-20 cm và 20-40 cm) cao hơn nhóm đất vườn không bón phân hữu cơ lần lượt là 0,40 và 0,34 meq/100g.

Hàm lượng Ca và Mg trao đổi trong đất trồng bưởi Năm Roi ở 2 nhóm vườn canh tác có sự khác biệt ý nghĩa thống kê, riêng hàm lượng Na không có sự khác biệt. Hàm lượng Ca trao đổi của vườn có bón phân hữu cơ ở độ sâu 0-20 cm và 20- 40 cm đều là 10,2 meq/100g, cao hơn nhóm vườn không bón phân hữu cơ (lần lượt là 7,47 và 8,76 meq/100g). Hàm lượng Mg trao đổi của vườn có bón phân hữu cơ là 8,78 và 9,57 meq/100g (độ sâu 0-20 cm và 20-40 cm, tương ứng), cao hơn so với nhóm vườn không bón phân hữu cơ (lần lượt là 6,24 và 7,44 meq/100g).

Năng suất trái bưởi ở các vườn có bón phân hữu cơ đạt năng suất trung bình 10,7 tấn/ha cao hơn khác biệt so với vườn trồng bưởi không có bón phân hữu cơ (7,24 tấn/ha). Cho thấy, bón phân hữu cơ đã làm gia tăng hàm lượng chất hữu cơ, lân hữu dụng, CEC, từ đó đưa đến cải thiện năng suất trái.