Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) được đánh giá là khu vực có sản lượng tôm nuôi nhiều nhất cả nước (VASEP, 2017). Theo Tổng cục thủy sản Việt Nam (2019), tổng sản lượng thủy sản sáu tháng đầu năm 2019 ước đạt 3,77 triệu, tăng 6% so với cùng kỳ năm 2018. Trong đó, sản lượng tôm sú đạt khoảng 112,3 nghìn tấn, bằng 106,7% cùng kỳ; tôm thẻ chân trắng đạt 177,4 nghìn tấn, bằng 110,2% cùng kỳ năm 2018. Cùng với mức độ thâm canh hóa để gia tăng sản lượng, dịch bệnh là vấn đề thường xuyên xảy ra gây thất thoát kinh tế cho người nuôi tôm. Cụ thể, 08 tháng đầu năm tổng diện tích nuôi tôm nước lợ bị thiệt hại hơn 17.543 ha, do bệnh hoại tử gan tụy cấp, bệnh đốm trắng, bệnh vi bào tử trùng (EHP).

Để hạn chế dịch bệnh, người dân thường sử dụng kháng sinh, các loại hóa chất đặc trị để phòng trị bệnh cho tôm nuôi. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc kháng sinh và các loại hóa chất để phòng trị bệnh cho động vật thủy sản hiện nay đang được khuyến cáo cần phải hạn chế. Nguyên nhân là do khả năng gia tăng tình trạng đa kháng thuốc của các loài vi khuẩn gây bệnh, ô nhiễm môi trường, hệ sinh thái và sự tồn lưu kháng sinh trong sản phẩm thủy sản.

Hiệu quả sử dụng thảo dược trong phòng trị bệnh thủy sản đã và đang dần được khẳng định trong nhiều kết quả nghiên cứu (Citarasu, 2010; Chakraborty and Hancz, 2011; Harikrishnan et al., 2011). Trong thảo dược có nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học, phổ kháng khuẩn rộng đối với nhiều tác nhân gây bệnh và không gây ra hiện tượng kháng khuẩn. Bên cạnh đó, nguyên liệu thảo dược thô là ít tốn kém, có sẵn tại địa phương, có thể dễ dàng chuẩn bị, khả năng phân hủy sinh học và không gây tác động bất lợi cho môi trường.

Trên cơ sở đó, nghiên cứu được thực hiện nhằm xác định khả năng kháng một số loài vi khuẩn gây bệnh phổ biến ở tôm nuôi của một số chất chiết xuất thảo dược thu hái ở vùng ĐBSCL. Kết quả nghiên cứu đóng góp thông tin khoa học, định hướng phù hợp về khả năng ứng dụng thảo dược trong nghề nuôi thủy sản nói chung và nghề nuôi tôm nói riêng nhằm hạn chế việc sử dụng thuốc và hóa chất trong nuôi thủy sản.

Nghiên cứu được thực hiện trên một số loài thảo dược thu hái ở một số tỉnh ĐBSCL bao gồm: diệp hạ châu thân đỏ (Phyllanthus urinaria), lựu (Punica granatum), trà xanh (Camellia sinensis), tra (Thespesia populnea), tía tô (Perilla frutescens), cỏ lào (Chromlacna odorata), đu đủ (Carica papaya), chùm ngây (Moringa oleifera), hoa ngũ sắc (Ageratun conyzoides), hồng ri (Cleome spinosa). Các cây thảo dược này được rửa sạch, sấy khô ở 40-45ºC và nghiền thành bột nguyên liệu. Bột nguyên liệu được ngâm trong methanol với tỉ lệ 1:10.

Hoạt tính kháng khuẩn, nồng độ ức chế tối thiểu và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu của các chất chiết xuất với vi khuẩn gây bệnh được xác định bằng phương pháp khuếch tán đĩa thạch và phương pháp pha loãng đa nồng độ. Khả năng kháng khuẩn của các loại thảo dược được xác định bằng cách đo đường kính của vòng kháng khuẩn của vi khuẩn.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, chất chiết diệp hạ châu thân đỏ, lựu và trà xanh chiết xuất bằng dung môi methanol có khả năng ức chế cả hai loài vi khuẩn (V. parahaemolyticus và V. harveyi) gây bệnh trên tôm. Trong đó, chất chiết diệp hạ châu thân đỏ có hoạt tính kháng khuẩn cao nhất với đường kính vòng kháng khuẩn tương ứng đạt 19,7 mm cho V. harveyi (so với doxycycline 25,6 ± 1,51 mm) và 21,7 mm cho V. parahaemolyticus (so với doxycycline 26,4 ± 2,6 mm), kế đến là chất chiết lựu có đường kính kháng V. harveyi là 18,3 mm và V. parahaemolyticus là 20,7 mm, và chất chiết trà xanh có đường kính kháng V. harveyi là 14 mm và V. parahaemolyticus là 11,8 mm.

Chất chiết diệp hạ châu và lựu có hoạt tính kháng khuẩn cao được chọn để xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) đối với V. harveyi và V. parahaemolyticus. Kết quả ghi nhận: Chất chiết diệp hạ châu thân đỏ có hoạt tính kháng V. harveyi (nồng độ MIC = 0,09 mg/ml và MBC = 6,25 mg/ml), và V. parahaemolyticus (nồng độ MIC = 0,39 mg/ml và MBC = 6,25 mg/ml). Chất chiết lựu có hoạt tính kháng V. harveyi (nồng độ MIC = 0,19 mg/ml và MBC = 6,25 mg/ml), và V. parahaemolyticus (nồng độ MIC = 0,39 mg/ml và MBC = 12,5 mg/ml)

Chất chiết diệp hạ châu thân đỏ có kết quả hoạt tính kháng khuẩn tốt nhất nên được chọn để định tính và định lượng một số thành phần hóa học. Kết quả ghi nhận, chất chiết diệp hạ châu thân đỏ có chứa các thành phần như alkaloids, flavonoids, steroid và triterpenoids, đường khử, tanins và sesquiterpene lactones.Trong đó, hàm lượng polyphenol tổng là 28,6±0,9 mg GAE/g và flavonoids tổng là 341±2,4 mg QE/g, cho thấy hàm lượng polyphenol và flavonoid trong chất chiết diệp hạ châu thân đỏ có hàm lượng cao.

Các chất chiết hồng ri (Cleome spinosa), hoa ngũ sắc (Agerantun conyzoides), cỏ lào (Chromlacna odorata), tra (Thespesia populnea), tía tô (Perilla frutescens), đu đủ (Carica papaya), chùm ngây (Moringa oleifera) không có hoạt tính kháng khuẩn V. harveyi và V. parahaemolitycus.

Thông qua các kết quả đạt được, chất chiết diệp hạ châu và lựu có thể sử dụng như chất có khả năng kìm khuẩn và có tiềm năng là nguồn dược chất giúp tôm nuôi tăng khả năng kháng vi khuẩn Vibrio spp. gây bệnh.