Ảnh minh họa: Internet

Cây lúa (Oryza sativa L.) là một trong những cây trồng quan trọng cung cấp lương thực chính cho hơn một phần ba dân số trên thế giới. Ở Việt Nam, lúa là cây lương thực chủ lực, đặc biệt ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long (Nguyễn Ngọc Đệ, 2008). Diện tích gieo trồng lúa năm 2018 đạt 7,57 triệu ha, sản lượng đạt 44 triệu tấn/ha vào năm 2018 (Tổng cục thống kê, 2018). Theo Nguyễn Ngọc Đệ (2008), có khoảng 40% dân số trên thế giới xem lúa là nguồn lương thực chính và hơn 110 quốc gia sản xuất và tiêu thụ lúa gạo với các mức độ khác nhau trong đó có Việt Nam. Tuy nhiên cây lúa luôn đối đầu với các loài dịch hại mà trong đó cỏ dại là một trong những đối tượng gây hại nghiêm trọng. Năng suất của cây lúa có thể giảm từ 50-70% do sự lấn át của các loài cỏ trong đồng ruộng (Chin, 2001; Labrada et al., 2003; Xuan et al., 2006). Hạt cỏ lẫn trong lúa sau thu hoạch làm giảm chất lượng và giá trị lúa gạo (Duong Van Chin and Ho Le Thi, 2014). Để hướng đến nền nông nghiệp bền vững, hạn chế dần những tác động tiêu cực do dùng các loại hóa chất trừ cỏ gây ra đối với môi trường và sức khỏe con người, việc áp dụng các biện pháp sinh học để quản lý cỏ dại trở thành một nhu cầu bức thiết trong canh tác nông nghiệp nói chung và canh tác lúa nói riêng.

Việc quản lý cỏ dại tổng hợp bằng biện pháp sinh học nhằm khai thác tính cạnh tranh, đối kháng thực vật (allelopathy) của cây lúa đối với cỏ dại (Olofsdotter et al., 1999; Dilday et al., 2001; Tran Dang Khanh et al., 2009) đã và đang được tập trung nghiên cứu tại Việt Nam trong những năm gần đây. Các nhà khoa học đã nghiên cứu khả năng đối kháng của các loài cây trồng đối với cỏ dại cũng như xác định các chất đối kháng thực vật để phát triển chế phẩm đối kháng nhằm ứng dụng trong phòng trừ cỏ dại. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu sơ khởi từ tám giống lúa OM (5930, 4900, 5900, 3536, 4498, 4059, 2395 và 4887) có triển vọng allelopathy cao và gây ra sự ức chế mạnh mẽ trên chiều dài thân và rễ của rau diếp (Lactuca sativa), cải xoong (Lepidium sativum) và lúa (Oryza sativa) (Chau et al., 2008). Đến nay, đã có 1 chất đối kháng là N-transcinnamoyltyramine được phân lập từ giống lúa OM 5930, có khả năng ức chế cỏ lồng vực và đuôi phụng ở nồng độ 2,4 µM (Ho Le Thi et al., 2014). Tuy nhiên, các giống lúa được dùng trong nghiên cứu của Chau et al. (2008) ở thời điểm hiện tại chỉ còn có 4 giống OM (5930, 3536, 4498 và 2395) là còn được trồng khá phổ biến ở ĐBSCL, trong đó tính đối kháng thực vật để ứng dụng trong phòng trừ cỏ dại, đặc biệt là cỏ lồng vực của 4 giống này vẫn chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ. Ngoài ra, bốn giống lúa OM (5451, 6976, 7347 và N406) đã được thêm vào trong nghiên cứu này là những giống hiện được canh tác phổ biến tại ĐBSCL và một số tỉnh miền Bắc.

Kết quả thí nghiệm về sự ảnh hưởng của từng loại dịch trích MeOH từ thân, lá, rễ của tám giống lúa OM lên chiều dài thân, rễ cỏ lồng vực nước và cải xoong cho thấy tất cả 8 loại dịch trích này đều gây ức chế lên chiều dài thân, rễ của các loài cây thử nghiệm từ nồng độ dịch trích là 0,01-0,03 g/mL. Nồng độ dịch trích càng gia tăng, tỉ lệ ức chế càng gia tăng. Dịch trích MeOH từ giống lúa OM 5930 cho tỷ lệ ức chế lên chiều dài thân, rễ của cải xoong và cỏ lồng vực luôn cao hơn so với dịch trích MeOH từ bảy giống lúa OM còn lại. Nồng độ dịch trích lúa OM 5930 gây ức chế trên 50% chiều dài thân và rễ của cải xoong cùng là 0,01 g/mL, thân và rễ cỏ lồng vực tương ứng là 0,3 và 0,1 g/mL. Các kết quả trên chỉ ra rằng giống lúa OM 5930 là giống có triển vọng đối kháng thực vật cao, có thể được ưu tiên sử dụng trong quá trình nghiên cứu nghiên cứu tính đối kháng cỏ dại và phân lập định danh các chất đối kháng có trong cây lúa hoặc trong chương trình lai tạo giống lúa kháng cỏ dại nhằm tiến tới một nền nông nghiệp bền vững và thân thiện với môi trường.