Ảnh minh họa: Internet

Tỏi thuộc họ hành Alliaceae và có tên khoa học là Allium sativum L. Những đặc tính có lợi của tỏi đã được công nhận trong hơn 5000 năm qua (Amagase et al., 2001), củ tỏi có vai trò nổi bật trong số các loại gia vị thực phẩm của con người vì ngoài tác dụng như một loại gia vị nó còn có tác dụng bảo quản thực phẩm và hỗ trợ điều trị một số bệnh nhờ có chứa các hoạt chất sinh học. Theo y học cổ truyền, tỏi có tác dụng thanh nhiệt giải độc, sát trùng, chữa băng đới, trùng tích, huyết lỵ, tẩy uế, thông khiếu, tiêu nhọt, hạch ở phổi, tiêu đờm, đầy chướng, đại tiểu tiện khó khăn, tả lỵ (Đỗ Tất Lợi, 2006). Trong lịch sử, tỏi được dùng để điều trị cảm lạnh, ho, hen suyễn và những nghiên cứu gần đây cho thấy tỏi có tác dụng làm tăng cường hệ thống miễn dịch (Lawrence, 2011). Ngoài ra, tỏi còn có một số tác dụng như kháng khuẩn (Shobana et al., 2009), kháng nấm (Pai and Platt, 1995), kháng virus (Weber et al., 1992), chống ung thư (Kaschula et al, 2010), chống oxy hóa (Galano and Marquez, 2009), ức chế sự tổng hợp cholesterol làm hạ thấp mức cholesterol trong máu, chống tập hợp tiểu cầu và hoạt tính kháng viêm (Piscitelli et al., 2002). Các dược tính của tỏi phụ thuộc vào thành phần các hợp chất phenol, flavonoid, polysaccharide và protein có trong tỏi (Bianchini and Vainio, 2001; Nishimura et al., 2004).

Hiện nay, tỏi được trồng phổ biến trên 90 quốc gia ở Châu Á, Châu Mỹ, Châu Âu và Châu Đại Dương với tổng sản lượng hàng năm khoảng 17 triệu tấn và năng suất đạt từ 4,4 - 30,0 tấn/ha (Hồ Huy Cường, 2013). Tại Việt Nam, tỏi được du nhập khá lâu và được trồng phổ biến trong cả nước, nhưng tập trung chủ yếu ở các vùng như: Hải Dương, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Lý Sơn - Quảng Ngãi và Phan Rang - Ninh Thuận (Hồ Huy Cường, 2013). Nhiều nghiên cứu về chiết xuất hoạt chất sinh học từ củ tỏi đã được công bố trên thế giới và trong nước, nhưng hầu hết các nghiên cứu đã sử dụng dung môi độc hại như chloroform, methanol để chiết xuất nên hoạt chất thu được không phù hợp cho ứng dụng trong thực phẩm, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm và dược phẩm (Jang et al., 2017). Đồng thời, việc sử dụng các dung môi độc hại để chiết xuất còn gây ảnh hưởng đến sức khỏe và môi trường.

Trong những năm gần đây, xu hướng thế giới quan tâm về phát triển bền vững như hoá học xanh, công nghệ xanh... Trong đó, việc chiết xuất các hoạt chất sinh học tự nhiên theo hướng tiếp cận công nghệ xanh đang được quan tâm đặc biệt nhằm giảm thiểu những ảnh hưởng đối với môi trường và các tác hại đối với con người. Các nhà nghiên cứu đã đưa ra ba giải pháp chủ yếu về ứng dụng công nghệ xanh trên quy mô phòng thí nghiệm và quy mô công nghiệp, cụ thể là: cải thiện và tối ưu hóa các quy trình hiện có; ứng dụng công nghệ mới, sử dụng thiết bị hiện đại để nâng cao hiệu quả; thay thế các dung môi độc hại bằng dung môi an toàn trong nghiên cứu và sản xuất (Chemat et al., 2012).

Kết quả cho thấy, chiết xuất hoạt chất chống oxy hóa từ củ tỏi đem lại hiệu quả cao nhất được xác định bởi các điều kiện chiết thích hợp với thông số: chiết với sự hỗ trợ của sóng siêu âm ở tần số 37 kHz, dung môi chiết là nước, tỉ lệ dung môi/nguyên liệu là 1/10 (g/ml), nhiệt độ chiết là 30oC, thời gian chiết là 15 phút, đồng hóa là 120 giây, số lần chiết là 2.