Tăng huyết áp (THA) là bệnh lý trầm trọng mang tính toàn cầu vì mức độ phổ biến và những biến chứng rất nguy hiểm trong khi bệnh có triệu chứng đôi khi không đặc hiệu rõ ràng. Những biến cố nghiêm trọng thường xảy ra như là bệnh động mạch vành (BĐMV), tử vong do BĐMV, đột quỵ, suy tim, đột tử. Năm 2000, toàn cầu có 26,4% người trưởng thành bị THA và dự báo vào năm 2025 số người bị THA sẽ là 29,2%. Theo báo cáo tại Hội nghị Tăng huyết áp Việt Nam lần thứ II vào tháng 5/2016 thì Việt Nam có đến 47,3% người dân từ 25 tuổi trở lên bị THA, đặc biệt ở những người bị THA có đến 69% bệnh nhân chưa kiểm soát được chỉ số huyết áp. Theo Tổ chức y tế thế giới, mỗi năm có hơn 7,1 triệu trường hợp tử vong do bệnh này. THA còn được xem là yếu tố làm tăng nguy cơ tử vong ở người cao tuổi. Mặc dù THA là một trong những nguyên nhân gây tử vong sớm nhưng quan trọng nhất là nó có thể phòng ngừa được.

Kiến thức, thái độ, thực hành về bệnh THA luôn có sự ảnh hưởng đến việc điều trị, kiểm soát cũng như quản lí bệnh này. Có rất ít nghiên cứu trước đây đưa ra thang đo đánh giá về kiến thức, thái độ và thực hành về bệnh THA mà chỉ là những câu hỏi từ hiểu biết và mục tiêu của nhà nghiên cứu. Một nghiên cứu trên bệnh nhân tăng huyết áp tại Quận 9 cho thấy có kiến thức tốt sẽ có thái độ tốt cao gấp 4 lần, có kiến thức tốt thì thực hành tốt cũng cao hơn gần 5 lần. Nghiên cứu này cũng cho thấy hơn 1/2 bệnh nhân thiếu kiến thức về THA cũng như cách theo dõi và điều trị bệnh này, tỉ lệ cao 74% bệnh nhân có thái độ sai và 55% bệnh nhân thực hành sai trong theo dõi và điều trị bệnh THA. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Mỹ Hạnh cho thấy tỉ lệ bệnh nhân THA tại Bệnh viện Trưng Vương có kiến thức đúng về sử dụng thuốc là 55,7%; tỉ lệ có thái độ đúng là 35,8%; 49,5% bệnh nhân thực hành đúng về dùng thuốc(4). Những kết quả này cho thấy tỉ lệ có KAP đúng về THA chưa cao. Tuy nhiên, các kết quả này là từ các công cụ đánh giá rất khác nhau về KAP.

Nghiên cứu bệnh nhân đã được chẩn đoán tăng huyết áp từ 18 tuổi trở lên (loại trừ bệnh nhân có chẩn đoán THA thai kỳ, phụ nữ có thai không tham gia vào nghiên cứu) đến khám chuyên khoa tại Bệnh viện Quận 2, TP. Hồ Chí Minh. Chọn mẫu liên tục được sử dụng để tuyển bệnh nhân. Trong đó, bệnh nhân đã được chẩn đoán tăng huyết áp từ 18 tuổi trở lên (loại trừ bệnh nhân có chẩn đoán THA thai kỳ, phụ nữ có thai không tham gia vào nghiên cứu) đến khám tại Bệnh viện Quận 2 từ tháng 12/2018 đến tháng 1/2019 được mời tham gia và kí vào bảng đồng thuận tham gia nghiên cứu. Những người tham gia được phỏng vấn trực tiếp để hoàn thành bộ câu hỏi soạn sẵn. Quy trình này được thực hiện cho đến khi đủ 200 bệnh nhân. Bộ câu hỏi được soạn sẵn dựa vào bộ câu hỏi điều tra về các yếu tố liên quan của bệnh không truyền nhiễm theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế thế giới (WHO, 2005) có chỉnh sửa cho thích hợp với hoàn cảnh thực tế tại Việt Nam bao gồm các thông tin về đặc điểm dân số xã hội, đặc điểm về tiền sử bệnh, hành vi lối sống liên quan đến THA, KAP về THA. Thông tin trên bệnh án như huyết áp, nhịp tim, chỉ số khối cơ thể cũng được thu thập từ dữ liệu của lần thăm khám gần nhất của bệnh nhân. Kiến thức tốt về THA được đánh giá qua việc bệnh nhân trả lời đúng ít nhất 75% các câu hỏi thuộc phần đánh giá về kiến thức; thái độ tốt về tăng huyết áp khi trả lời ít nhất 1 trong 2 câu về tầm quan trọng của việc kiểm soát THA và của việc dùng thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ; thực hành tốt về THA khi có ít nhất 75% thực hành tốt liên quan đến nắm được thời điểm, liều lượng và cách sử dụng thuốc của mình, nhận biết được yếu tố nguy cơ, biến chứng và thực hành làm giảm huyết áp. Đánh giá thang đo dựa vào tính tin cậy thông qua Alpha Cronbach và hệ số tương quan giữa câu với thang đo. Vì đây là một trong số ít các khảo sát đầu tiên, cho nên giữ lại các câu trong thang đo mà hệ số tương quan của câu với thang đo >0,3. Kết quả về KAP chỉ phân tích trên thang đo đã đánh giá tính tin cậy. Các số thống kê mô tả được trình bày theo dạng tần số và tỉ lệ đối với các biến số định tính; trung bình và độ lệch chuẩn đối với các biến số định lượng. Phép kiểm chi bình phương được sử dụng để so sánh các tỉ lệ KAP với các đặc điểm của bệnh nhân. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê khi p <0,05.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, trong số 27 câu hỏi đánh giá kiến thức THA thì dựa vào hệ số tương quan giữa câu và thang đo ở ngưỡng 0,3 để loại các câu không phù hợp. Thang đo đánh giá kiến thức về THA với 17 câu còn lại có tính tin cậy cao với giá trị alpha Cronbach là 0,77. Dựa vào ngưỡng 75% câu đúng thì cho thấy tỉ lệ KAP tốt lần lượt là 45,0%, 95,5% và 61,0%. Các yếu tố về tuổi, học vấn liên quan có ý nghĩa thống kê với kiến thức tốt và thái độ tốt về THA. Tình trạng hôn nhân, công việc, vấn đề về dự phòng bệnh tim mạch bằng thuốc/đang điều trị bệnh tim, hoạt động cường độ vừa phải liên quan đến thực hành về THA. Thang đo kiến thức THA có độ tin cậy cao và có thể dùng trong các nghiên cứu tương tự. Chương trình can thiệp cần tập trung vào các đặc điểm liên quan để chọn nhóm đối tượng cần ưu tiên để hỗ trợ họ có KAP tốt. Điều đó nhằm đảm bảo hiệu quả điều trị và kiểm soát THA.