Trong hơn một thập niên qua, ngành năng lượng của Việt Nam đã chứng kiến những bước tiến lớn. Công suất phát điện liên tục tăng trưởng, năng lượng tái tạo phát triển mạnh mẽ, và hệ thống điện quốc gia ngày càng trở nên ổn định hơn. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn đối mặt với những vấn đề đáng lo ngại, như sự phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch, tổn thất truyền tải cao và công nghệ khai thác năng lượng tái tạo chưa đồng đều. Những yếu tố này đã và đang trở thành rào cản cho mục tiêu giảm phát thải và phát triển năng lượng bền vững.

Trước yêu cầu cấp thiết đó, Nghị quyết 55-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định mục tiêu phát triển năng lượng phải gắn liền với bảo vệ môi trường và bảo đảm an ninh quốc phòng. Đồng thời, việc phát triển khoa học và công nghệ được coi là yếu tố quyết định để Việt Nam có thể chuyển đổi từ một nền kinh tế phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch sang một mô hình năng lượng sạch, thông minh và bền vững.

Trong chiến lược phát triển khoa học và công nghệ giai đoạn đến năm 2030, được phê duyệt qua Quyết định 569/QĐ-TTg vào tháng 5/2022, "công nghệ năng lượng" được đưa vào nhóm các định hướng nghiên cứu trọng tâm. Chiến lược này tập trung vào năng lượng tái tạo, năng lượng thông minh, công nghệ tích trữ năng lượng tiên tiến và các công nghệ liên quan đến pin nhiên liệu, mở ra một hướng đi mới cho ngành năng lượng của Việt Nam trong tương lai.

Chương trình KC.05/21-30: Mục tiêu làm chủ công nghệ năng lượng sạch

Để hiện thực hóa chiến lược này, Bộ Khoa học và Công nghệ đã phê duyệt Chương trình KC.05/21-30, với mục tiêu cụ thể là ứng dụng và làm chủ các công nghệ tiên tiến trong khai thác, sản xuất và sử dụng năng lượng. Chương trình này tập trung vào việc nâng cao hiệu quả và độ tin cậy trong toàn bộ chuỗi giá trị năng lượng, từ thăm dò, khai thác cho đến tiêu thụ.

Các hướng nghiên cứu của chương trình rất đa dạng và cụ thể, bao gồm ứng dụng công nghệ tiên tiến trong khai thác và sử dụng các nguồn năng lượng sơ cấp như than, dầu khí và khí tự nhiên, đồng thời giảm thiểu phát thải và nâng cao hiệu suất. Chương trình cũng đặc biệt chú trọng đến phát triển các công nghệ khai thác năng lượng tái tạo như điện mặt trời, điện gió, sinh khối và hydro. Một mục tiêu quan trọng khác là nghiên cứu và phát triển công nghệ lưu trữ năng lượng và lưới điện thông minh, giúp tăng tính ổn định, giảm tổn thất điện năng và thúc đẩy điện hóa nền kinh tế.

Bên cạnh đó, chương trình cũng đẩy mạnh nghiên cứu về chuyển đổi số và ứng dụng các thiết bị giám sát thông minh trong sản xuất, phân phối và tiêu thụ năng lượng. Các nghiên cứu về lò phản ứng hạt nhân và ứng dụng bức xạ cũng được triển khai để phục vụ các ngành công nghiệp, nông nghiệp, y tế và môi trường.

Với các mục tiêu cụ thể, Chương trình KC.05/21-30 đặt ra yêu cầu ít nhất 50% kết quả nghiên cứu phải được ứng dụng thực tiễn, trong đó 20% có khả năng thương mại hóa. Ngoài ra, 70% công nghệ và sản phẩm đạt trình độ quốc tế, và 50% nhiệm vụ nghiên cứu sẽ có sự tham gia của các doanh nghiệp, gắn liền với nhu cầu thị trường. Chương trình cũng hướng đến việc đóng góp vào việc đào tạo nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là trong các lĩnh vực sau đại học.

Tạo ra liên kết bền vững và các mô hình năng lượng xanh

Để chương trình KC.05/21-30 đạt hiệu quả cao, các chuyên gia khuyến nghị rằng cần phải thúc đẩy liên kết chặt chẽ giữa "4 nhà" – Nhà nước, Nhà khoa học, Nhà trường và Nhà doanh nghiệp. Điều này sẽ giúp kết nối nghiên cứu với thực tiễn, đồng thời giúp Việt Nam làm chủ các công nghệ năng lượng then chốt như năng lượng tái tạo, lưu trữ năng lượng, lưới điện thông minh và công nghệ số hóa năng lượng.

Ngoài ra, Việt Nam cần xây dựng và triển khai các mô hình năng lượng xanh phù hợp với điều kiện khí hậu, kinh tế và kỹ thuật ở từng địa phương. Đây là yếu tố quan trọng để nhân rộng mô hình năng lượng sạch và tối ưu hóa hiệu quả sử dụng năng lượng ở các khu vực khác nhau. Việc hoàn thiện cơ chế, chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào đổi mới công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu cũng là một bước đi quan trọng trong quá trình chuyển dịch năng lượng.

Đặc biệt, giáo dục và truyền thông về chuyển dịch năng lượng đóng vai trò không thể thiếu trong việc nâng cao nhận thức của cộng đồng và thúc đẩy sự tham gia của mọi tầng lớp trong quá trình chuyển đổi xanh.

Giai đoạn 2021-2030: Thập kỷ bản lề cho chuyển dịch năng lượng

Giai đoạn 2021-2030 được xem là thập kỷ bản lề trong việc nâng cao năng lực khoa học và công nghệ của Việt Nam. Đây là thời kỳ quyết định để đất nước tiến hành chuyển dịch năng lượng một cách toàn diện, từ việc làm chủ công nghệ năng lượng mới cho đến chủ động trong việc cung cấp nguồn năng lượng sạch.

Với sự triển khai đồng bộ của chương trình KC.05/21-30, Việt Nam đang khẳng định quyết tâm mạnh mẽ trong việc làm chủ công nghệ năng lượng sạch, xây dựng một nền năng lượng tự chủ và bền vững. Qua đó, đất nước không chỉ đạt được mục tiêu phát triển xanh mà còn góp phần vào việc bảo vệ môi trường và hướng đến một tương lai năng lượng bền vững cho thế hệ sau.