Trên thực tế, hiệu quả phân loại không chỉ phụ thuộc vào quy trình mà còn gắn chặt với ý thức tự giác của cộng đồng: khi người dân thực hiện đúng việc tách riêng rác ngay từ nguồn, họ đang thể hiện trách nhiệm với lợi ích chung, cho thấy trình độ nhận thức và mức độ văn minh trong hành vi hằng ngày. Ở góc nhìn văn hóa, cách con người xử lý thứ mình thải ra là biểu hiện trực tiếp của đạo đức môi trường và những giá trị mà xã hội hướng tới, như cái chân, cái thiện, cái mỹ.

Văn hóa và văn minh có mối quan hệ chặt chẽ: xã hội văn minh phải là xã hội có văn hóa, nơi trình độ văn minh được quyết định bởi trình độ văn hóa của từng cộng đồng và mỗi cá nhân. Ở Việt Nam, mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” được cụ thể hóa bằng sự quan tâm thường xuyên đến bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Một biểu hiện dễ nhận thấy của sự văn minh là chất thải được thu gom, dọn dẹp sạch sẽ, không bị vứt bừa bãi; cộng đồng ở mọi lứa tuổi có ý thức sống thân thiện với môi trường, hành động cụ thể như không xả rác nơi công cộng mà đưa đúng nơi quy định. Việc phân loại rác đúng cách vì vậy không chỉ góp phần giảm ô nhiễm mà còn giúp nhận diện “người có văn hóa” và văn hóa của cả cộng đồng.

Tiếp cận dựa trên con người và phương thức ứng xử đặt trọng tâm vào yếu tố “tính văn hóa” là yêu cầu mang tính lâu dài, nhất là bên cạnh các quy định bắt buộc và giải pháp mang tính quản lý. Tinh thần này phù hợp với truyền thống của dân tộc Việt Nam—từ lâu là “dân tộc văn hiến” với văn minh lúa nước, coi con người gắn bó với tự nhiên, hình thành nhiều kinh nghiệm sống hòa hợp và xử lý chất thải thân thiện với môi trường. Tuy nhiên, khi kinh tế thị trường và quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa làm mai một một số giá trị tốt đẹp, các vấn đề môi trường trở nên bức xúc, tiêu biểu là nạn đồ nhựa dùng một lần như túi ni-lông lan tràn. Trong bối cảnh đó, cùng với việc Bộ TN&MT ban hành “Hướng dẫn kỹ thuật về phân loại rác thải rắn sinh hoạt” để cụ thể hóa Luật BVMT năm 2020, điều mang tính quyết định là xây dựng văn hóa ứng xử với môi trường làm nền tảng, trong đó đạo đức môi trường trở thành căn cốt và việc phân loại CTRSH phải dần trở thành nếp sống tự giác trong từng gia đình, cơ quan, đơn vị và toàn xã hội.