Tăng thẩm quyền cho Tòa án, trao công cụ “phản ứng nhanh”

Thực tiễn cho thấy, các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số ngày càng tinh vi, diễn ra nhanh, phạm vi rộng và khó xác định chủ thể. Việc xử lý các nền tảng xuyên biên giới - nơi máy chủ, pháp nhân hoạt động, vận hành không đặt tại Việt Nam vẫn là thách thức không nhỏ, khiến việc áp dụng các biện pháp hành chính truyền thống trở nên chậm trễ.

Theo Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) Nguyễn Hoàng Giang, nếu chỉ dựa vào các quy định riêng lẻ của pháp luật sở hữu trí tuệ thì chưa đủ sức xử lý triệt để. Việc bảo vệ quyền cần được đặt trong một “hệ sinh thái pháp lý” tổng thể, kết hợp giữa pháp luật dân sự, hành chính, hình sự, cùng các quy định về thương mại điện tử và an ninh mạng. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với xu thế quản trị nền tảng số hiện nay.

Đáng chú ý, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/4/2026 đã trao thêm công cụ cho Tòa án. Theo đó, cho phép Tòa án: Một là, ra quyết định buộc gỡ bỏ, ẩn hoặc chặn truy cập nội dung vi phạm trên không gian mạng.

Hai là, ra quyết định tạm thời vô hiệu hóa truy cập đến thông tin, nội dung, tài khoản, trang thông tin điện tử, ứng dụng hoặc các định danh địa chỉ Internet có liên quan hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

"Nếu có những vi phạm trong vấn đề này, tòa án hoàn toàn có thể ra quyết định phản ứng ngay. Hiện, chúng ta đã có Tòa chuyên trách về sở hữu trí tuệ tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh", ông Giang cho hay.

Theo luật sư Nguyễn Văn Dũng, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, đây là một bước tiến rất quan trọng trong việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh vi phạm trên môi trường số ngày càng phổ biến.

Luật sư cho hay, trước đây, việc xử lý vi phạm thường mất nhiều thời gian do phải chờ kết quả giải quyết vụ án, trong khi nội dung vi phạm vẫn tiếp tục tồn tại và lan rộng. Cơ chế cho phép Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời như gỡ bỏ nội dung vi phạm, chặn truy cập hoặc vô hiệu hóa tài khoản sẽ giúp cơ quan xét xử có thể can thiệp, phản ứng nhanh và trực tiếp vào môi trường số, “cắt đứt” hành vi xâm phạm ngay từ sớm, hạn chế tối đa thiệt hại xảy ra.

Vì vậy, việc cho phép Tòa án áp dụng ngay các biện pháp khẩn cấp tạm thời là hoàn toàn cần thiết.

Việc đã hình thành các Tòa án chuyên trách về sở hữu trí tuệ tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh được xem là nền tảng quan trọng để hiện thực hóa các thẩm quyền mới.

Bà Đinh Thị Kiều My, Phó Chánh án Tòa án nhân dân Khu vực 2 – thành phố Hà Nội nhận định: Việc luật sửa đổi, bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/4/2026 trao thêm quyền cho Tòa án trong việc yêu cầu gỡ bỏ, chặn truy cập nội dung vi phạm có thể xem là một bước tiến rất quan trọng theo hướng “phản ứng nhanh”.

Trước đây, khi xử lý vi phạm trên không gian mạng, tố tụng thường đi sau thực tế, trong khi nội dung xâm phạm có thể lan truyền chỉ trong vài giờ. Việc trao quyền cho Tòa án áp dụng các biện pháp kịp thời giúp ngăn chặn ngay từ đầu hoặc hạn chế tối đa hậu quả, thay vì chờ đến khi có bản án có hiệu lực.

Điểm đáng chú ý là cơ chế này chuyển trọng tâm từ “xử lý hậu quả” sang chủ động kiểm soát hành vi vi phạm đang diễn ra, phù hợp với đặc thù của môi trường số.

Tuy nhiên, để thực sự trở thành “công cụ phản ứng nhanh”, bà My cho rằng cần bảo đảm hai điều kiện: Thứ nhất là quy trình áp dụng phải nhanh, rõ và khả thi trên thực tế; thứ hai là cơ chế phối hợp hiệu quả với các nền tảng số trong việc thực thi yêu cầu của Tòa án. Nếu thiếu hai yếu tố này, quy định tiến bộ cũng khó phát huy hết hiệu quả.

Các chuyên gia nhận định, khi có đội ngũ thẩm phán chuyên sâu, am hiểu công nghệ và đặc thù của tranh chấp sở hữu trí tuệ, việc áp dụng các biện pháp như chặn truy cập hay vô hiệu hóa tài khoản sẽ chính xác và hiệu quả hơn, tránh tình trạng “lạm quyền” hoặc xâm phạm quyền hợp pháp của bên thứ ba.

Cần thiết lập quy trình phối hợp trực tiếp giữa cơ quan tư pháp và các nền tảng số lớn

Dù vậy, việc tăng thẩm quyền cho Tòa án cũng đặt ra không ít thách thức.

Đề cập đến nội dung này, bà Đinh Thị Kiều My cho hay: Trong bối cảnh các nền tảng số hoạt động xuyên biên giới, thách thức lớn nhất không nằm ở việc ra quyết định, mà ở khả năng thực thi quyết định đó trên thực tế, trong đó có những thách thức chính như sau:

Hiện nay, các nền tảng số thường có trụ sở tại nước ngoài (như Hoa Kỳ, Singapore...). Việc yêu cầu một thực thể nước ngoài tuân thủ quyết định của Tòa án trong nước gặp khó khăn về rào cản pháp lý quốc tế và tính thực thi chủ quyền trên không gian mạng.

Thêm vào đó, đối tượng vi phạm thường sử dụng các biện pháp kỹ thuật như VPN, Proxy để ẩn danh, hoặc liên tục thay đổi tên miền, địa chỉ IP (domain hopping), khiến việc chặn truy cập trở nên kém hiệu quả và chỉ mang tính tạm thời. Hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng diễn ra cực kỳ nhanh chóng.

“Quy trình tố tụng và ra quyết định của Tòa án thường chậm hơn tốc độ phát tán vi phạm, dẫn đến việc khi thực thi được thì thiệt hại đã quá lớn”, bà My chia sẻ.

Trong khi đó, một số nhà cung cấp dịch vụ Internet (ISP) hoặc nền tảng trung gian có thể chậm trễ trong việc thực thi vì lo ngại ảnh hưởng đến trải nghiệm người dùng hoặc vi phạm các chính sách quyền riêng tư của họ.

Do vậy, theo bà My, cần thiết lập quy trình phối hợp trực tiếp giữa cơ quan tư pháp và các nền tảng số lớn. Ở đây cần sự phối hợp chặt chẽ giữa Tòa án, Bộ Thông tin và Truyền thông, Bộ Công an và các doanh nghiệp viễn thông. Khi Tòa án ra quyết định, các cơ quan quản lý nhà nước sẽ yêu cầu các ISP thực hiện ngăn chặn về mặt kỹ thuật ngay lập tức.

Đồng thời, tăng cường ký kết các hiệp định tương trợ tư pháp về dân sự và thương mại, đặc biệt là trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, để tạo cơ sở pháp lý cho việc thực thi các quyết định của Tòa án xuyên biên giới. Xây dựng hệ thống theo dõi tự động để phát hiện các trường hợp tái vi phạm sau khi đã bị vô hiệu hóa, giúp việc thực thi mang tính liên tục và triệt để hơn.

Để áp dụng hiệu quả, theo luật sư Nguyễn Văn Dũng, vấn đề đặt ra là hồ sơ đề nghị phải chặt chẽ, chứng cứ rõ ràng và đáp ứng đúng điều kiện pháp luật. Vì vậy, đội ngũ luật sư cần tham gia ngay từ giai đoạn đầu, bao gồm đánh giá hành vi xâm phạm, thu thập và bảo toàn chứng cứ điện tử, đồng thời xây dựng chiến lược pháp lý phù hợp. Trong nhiều trường hợp, thời điểm nộp đơn yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp là yếu tố quyết định hiệu quả bảo vệ quyền lợi. Nếu chậm trễ, chứng cứ có thể bị xóa hoặc hành vi vi phạm đã gây hậu quả khó khắc phục.

Việc mở rộng thẩm quyền cho Tòa án trong Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ cho thấy nỗ lực thích ứng của pháp luật Việt Nam trước những thách thức mới của nền kinh tế số. Nếu được triển khai hiệu quả, đây sẽ là công cụ quan trọng giúp nâng cao khả năng bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt trong bối cảnh các vi phạm trên nền tảng xuyên biên giới ngày càng phức tạp.