Nếu phát thải thấp hơn hạn mức, phần chênh lệch có thể được chuyển nhượng để tạo nguồn lợi; ngược lại, đơn vị vượt mức phải mua bổ sung, từ đó hình thành động lực kinh tế cho việc cắt giảm phát thải, đổi mới công nghệ và đầu tư các giải pháp ít phát thải. Nhờ liên kết giữa chi phí tuân thủ với lợi ích môi trường, thị trường các-bon được xem là một công cụ tài chính khí hậu có tính bao phủ, góp phần định hướng nền kinh tế theo hướng phát thải thấp và tăng trưởng bền vững.

Trong hai thập kỷ gần đây, thị trường các-bon quốc tế phát triển nhanh và ngày càng lan rộng ra nhiều khu vực, đặc biệt tại châu Âu và Mỹ, đồng thời mở rộng sang Ôxtrâylia, New Zealand, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan và Singapore. Các mô hình tiêu biểu như EU ETS, K-ETS cùng các chương trình thí điểm ở Trung Quốc cho thấy khả năng điều tiết phát thải trên quy mô rộng, đồng thời tạo dòng vốn cho các hoạt động xanh. Quy mô thị trường toàn cầu tiếp tục tăng mạnh, đạt khoảng 104 tỷ USD năm 2023 và trên 102,2 tỷ USD năm 2024, phản ánh mức độ gắn kết ngày càng sâu giữa yếu tố môi trường và cơ chế thị trường, cũng như việc tham gia thị trường các-bon dần trở thành điều kiện quan trọng cho cạnh tranh và hội nhập quốc tế.

Tại Việt Nam, định hướng giảm phát thải được thể hiện qua NDC cập nhật và mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 (COP26), trong đó thị trường các-bon nội địa được xác định là trụ cột quan trọng để huy động nguồn lực và định hình hành vi phát thải. Nền tảng pháp lý và lộ trình triển khai đang được hoàn thiện với Nghị định 06/2022/NĐ-CP và Nghị định 119/2025/NĐ-CP (cụ thể hóa đối tượng tham gia, nguyên tắc phân bổ, phương pháp xác định hạn ngạch và quy trình tuân thủ theo dõi–kiểm tra–đánh giá), cùng các văn bản liên quan như Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Quyết định 232/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển thị trường các-bon giai đoạn 2025–2030. Về vận hành, cơ chế giao dịch sẽ hình thành theo hướng “định giá” thông qua hạn ngạch và tín chỉ các-bon, cho phép phân bổ hạn ngạch miễn phí và bù trừ bằng tín chỉ nhằm giảm chi phí tuân thủ, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới, tiếp cận tài chính xanh và nâng năng lực cạnh tranh; các chủ thể như nhà đầu tư, tổ chức tài chính và cơ quan quản lý giữ vai trò then chốt. Việt Nam cũng có tiềm năng tạo tín chỉ từ rừng, nông nghiệp, năng lượng tái tạo và các lĩnh vực chuyển đổi như giao thông điện hóa; trong dài hạn, hệ sinh thái có thể mở rộng với các sản phẩm tài chính xanh như trái phiếu xanh, quỹ tín chỉ và bảo hiểm rủi ro phát thải, với điều kiện vận hành minh bạch, đồng bộ và có khả năng liên thông quốc tế.