Bệnh thường biểu hiện bằng sốt cao, xuất huyết đa cơ quan và diễn tiến nhanh; theo một số báo cáo, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 100% (Sánchez-Vizcaíno và cs., 2015). Tác nhân gây bệnh là virus dịch tả lợn châu Phi (ASFV), thuộc nhóm virus ADN sợi đôi, họ Asfarviridae (Dixon và cs., 2013). ASFV có một serotype nhưng được phân lập thành 24 genotype khác nhau, phản ánh mức độ đa dạng di truyền; virus chủ yếu nhân lên trong đại thực bào và lây lan qua nhiều đường, trong đó có cơ chế liên quan đến hệ tuần hoàn và dịch cơ thể (Gómez-Villamandos và cs., 2013). ASF được ghi nhận lần đầu năm 1907 và được mô tả chính thức năm 1921 tại Kenya; sau đó lan rộng sang nhiều quốc gia ở châu Âu, Nam Mỹ và khu vực Caribbean (Galindo-Cardiel và cs., 2013).

Về mặt dịch tễ và di truyền, các genotype khác nhau của ASFV đã được ghi nhận ở nhiều khu vực. Kiểu gen II được ghi nhận có mức độ lây lan cao sớm ở châu Á vào tháng 8/2018 tại tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc (Zhao và cs., 2019). Đến năm 2021, Trung Quốc báo cáo sự xuất hiện của các chủng thuộc kiểu gen I có độc lực thấp hơn nhưng có mức độ tương đồng di truyền cao; hai chủng điển hình là NH/P68 và OURT88/3, lần lượt được phân lập tại Bồ Đào Nha (1968) và Bồ Đào Nha (1988). Ngoài ra, một số báo cáo cũng ghi nhận sự xuất hiện của các chủng kiểu gen II độc lực thấp ở Trung Quốc (Sun và cs., 2021; Zhenzhong và cs., 2022). Đáng chú ý, từ năm 2023 Trung Quốc ghi nhận các chủng tái tổ hợp mang đặc điểm di truyền của cả kiểu gen I và II (rASFV I/II), với bằng chứng cho thấy vắcxin thử nghiệm HLJ/18-7GD không bảo vệ đầy đủ trước các chủng tái tổ hợp này (Zhao và cs., 2023).

Tại Việt Nam, ASF được phát hiện lần đầu vào tháng 2/2019 tại Hưng Yên và nhanh chóng trở thành dịch lưu hành trên toàn quốc. Tính đến đầu tháng 11/2024, đã ghi nhận hơn 1.500 ổ dịch tại 48 tỉnh, với hơn 88.000 con lợn bị tiêu hủy do ASF (Báo điện tử Chính phủ, 2024). Từ năm 2024, ghi nhận sự xuất hiện của các chủng ASFV tái tổ hợp mang thông tin di truyền của cả kiểu gen I và II ở một số tỉnh phía Bắc; đồng thời, các vắcxin hiện có trên thị trường chưa cho thấy hiệu quả bảo hộ rõ ràng đối với đàn lợn trước nhóm virus tái tổ hợp này (Le và cs., 2024; Diep và cs., 2024). Trước thách thức đó, nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá độc lực và khả năng truyền lây của chủng ASFV tái tổ hợp VNUA/rASFV/HD1/23 thông qua mô hình gây nhiễm thực nghiệm bằng đường mũi và lây lan qua tiếp xúc trực tiếp. Kết quả cho thấy lợn nhiễm trực tiếp phát triển bệnh ở thể cấp tính với tỷ lệ chết 100% (3/3), thời gian chết dao động từ ngày 5 đến ngày 12 sau gây nhiễm (trung bình 8 ngày). Ở nhóm tiếp xúc, con lợn chết đầu tiên vào ngày thứ 14 sau khi tiếp xúc. Biểu hiện lâm sàng nổi bật gồm sốt cao (>40°C), chán ăn, mệt mỏi và giảm vận động; khi mổ khám quan sát thấy tổn thương đại thể đặc trưng của thể cấp tính như lách to, mềm, dễ vỡ; kèm xuất huyết hạch lympho và tổn thương sung huyết/xuất huyết ở phổi, thận, ruột và dạ dày.