Ảnh minh họa

Qua nhiều thế kỷ thích ứng, cộng đồng cư dân đã hình thành phương thức canh tác hài hòa với tự nhiên, ứng phó hiệu quả với hạn hán, mưa lớn và biến động môi trường.

Canh tác bậc thang

GS Stephen Acabado - nhà nhân chủng học tại Đại học California (Mỹ), cho biết các cộng đồng bản địa đã thích ứng với biến động khí hậu từ rất lâu trước khi khoa học hiện đại gọi tên “biến đổi khí hậu”. Không dựa vào mô hình dự báo, họ quan sát thời tiết, nguồn nước, đất đai và mùa vụ để hình thành các hệ thống canh tác phù hợp từng địa hình.

Trong bối cảnh nhiệt độ gia tăng, hạn hán và mưa lớn cực đoan, những tri thức này càng cho thấy giá trị. Ruộng bậc thang ở nhiều vùng núi là minh chứng cho cách con người sống chung với tự nhiên: Làm chậm dòng chảy, giữ đất, phân tán rủi ro thay vì đối đầu môi trường.

Theo GS Acabado, trên các sườn dốc dễ xói mòn, cư dân đã tạo nên những bậc ruộng giúp nước thấm dần vào đất, bảo vệ tầng đất màu và duy trì độ ẩm cho cây trồng. Những bức tường đá và lớp đất đắp qua nhiều thế hệ chính là dấu ấn của quá trình thích nghi bền bỉ.

Ruộng bậc thang Ifugao ở miền Bắc Philippines là ví dụ tiêu biểu. Nghiên cứu khảo cổ cho thấy phần lớn hệ thống này được xây dựng vào khoảng thế kỷ 17, khi cộng đồng vùng cao đối mặt với áp lực thuộc địa. Trước biến động chính trị - kinh tế, họ đã tái cấu trúc cảnh quan để tự bảo vệ và duy trì sinh kế lâu dài.

Nông dân đọc “tín hiệu”

Khả năng thích nghi còn thể hiện ở lựa chọn cây trồng. Nông dân Ifugao duy trì nhiều giống lúa truyền thống, đặc biệt là nhóm Tinawon, phù hợp với từng vi môi trường về độ cao, nhiệt độ và độ ẩm. Việc gieo trồng đa dạng trên các thửa ruộng khác nhau giúp họ phân tán rủi ro, không phụ thuộc vào một vụ mùa duy nhất.

Họ cũng “đọc” các tín hiệu tự nhiên - từ dòng chảy của suối đến hoạt động của giun đất - để điều chỉnh lịch gieo trồng, gia cố tường ruộng hay sửa kênh dẫn nước khi mưa đến muộn hoặc mùa mưa ngắn lại.

Những chiến lược tương tự xuất hiện ở dãy Anti-Atlas (Morocco), nơi ruộng bậc thang được xây dựng để ứng phó hạn hán kéo dài và các trận mưa lớn hiếm hoi. Dù ở Philippines hay Morocco, mô hình này đều dựa trên nguyên tắc chung: Giữ nước, chống xói mòn, đa dạng hóa cây trồng và tăng cường hợp tác cộng đồng. Tuy nhiên, trước xu hướng suy giảm lao động nông thôn và thay đổi ưu tiên kinh tế, việc duy trì các hệ thống này đang đối mặt không ít thách thức.

Vùng Cordillera - nơi có ruộng bậc thang Ifugao - có lượng mưa lớn nhưng phân bố thất thường, thường dồn vào các trận mưa ngắn và dữ dội. Nếu không có hệ thống bậc thang, nước sẽ nhanh chóng cuốn trôi lớp đất màu trên sườn núi. Nhờ giữ nước ở từng bậc ruộng, hệ thống này giúp duy trì độ ẩm đất cao hơn so với canh tác trên đất dốc thông thường, tạo điều kiện để cây trồng vượt qua những đợt khô hạn ngắn.