Châm cứu là một liệu pháp y học truyền thống, trong đó người thầy thuốc dùng những cây kim mảnh châm vào các huyệt đạo trên cơ thể. Từ lâu, châm cứu thường gắn với hình ảnh một Trung Quốc cổ kính - với vua chúa, kinh thành, hương thảo dược - hơn là hình ảnh một cường quốc hiện đại như ngày nay. Chiếc găng tay châm cứu tân kỳ dường như đã thổi bay lớp bụi thời gian phủ lên hình ảnh liệu pháp cổ xưa này.

Đây không phải một cú thử nghiệm đơn lẻ, mà là một mảnh trong bức tranh lớn hơn: doanh nghiệp và cơ quan quản lý Trung Quốc đang tăng tốc để "ghép đôi" y học cổ truyền Trung Quốc với những công nghệ mới.

Chiến lược của chính phủ

Tháng trước, chính phủ Trung Quốc công bố một kế hoạch 5 năm cho ngành dược y học cổ truyền, đó là xây các "nhà máy thông minh" số hóa để sản xuất bài thuốc, tăng đầu tư R&D nhằm thay thế những nguyên liệu hiếm, và dùng AI để phát hiện phương pháp điều trị mới. Trong văn bản này, y học cổ truyền được ví như "viên ngọc của văn minh Trung Hoa" - và vì thế, cần được "hiện đại hóa".

Ở góc nhìn khác, nhiều người cho rằng chính phủ đang đặt y học cổ truyền vào vai trò then chốt trong chiến lược củng cố vị thế đất nước như nhà cung cấp dịch vụ y tế chất lượng trên thế giới. Trong bức tranh ấy, các kế hoạch của chính phủ nhằm đặt Trung y ngang với Tây y, đồng thời đưa y học cổ truyền ra thế giới.

Từ năm 2012 đến nay, Trung Quốc đã ban hành gần 30 chính sách và biện pháp lớn liên quan đến y học cổ truyền. Một chỉ thị của chính phủ năm 2021 kêu gọi "tăng cường gìn giữ và phát triển sáng tạo văn hóa y học cổ truyền" đi kèm việc rót thêm ngân sách; đến năm 2024, mức chi đã lập kỷ lục, vượt 22 tỷ nhân dân tệ (khoảng 3 tỷ USD).

Trên khắp các tỉnh thành, hơn 1.200 nền tảng nghiên cứu y học cổ truyền đã được phát triển. Một số nhóm đang áp dụng phương pháp khoa học hiện đại - như giải trình tự gene và các xét nghiệm miễn dịch - để "mổ xẻ" các hợp chất trong y học cổ truyền, phân tích thành phần phân tử, và lập bản đồ tương tác của chúng với dược phẩm hiện đại, nhờ sự hỗ trợ của AI.

"Dữ liệu lớn và các kỹ thuật hóa học tiên tiến đã đưa lĩnh vực này tiến những bước dài," bác sĩ Zhou Bin, phó khoa y học cổ truyền tại bệnh viện Pudong Gongli, Thượng Hải, chia sẻ với tờ Rest of World. Theo ông, giới nghiên cứu có thể hiểu rõ cơ chế của y học cổ truyền ở cấp độ phân tử và tế bào, từ đó đánh giá chính xác hơn tác dụng dược lý và những ứng dụng tiềm năng của nó.

Những động thái này giúp ngày càng nhiều người tin tưởng vào y học cổ truyền. Họ coi y học cổ truyền là cách dưỡng sinh, còn Tây y phù hợp để trị những bệnh nặng. Họ cũng trân trọng triết lý nền của y học cổ truyền: nhìn sức khỏe như một chỉnh thể, không phân ranh rạch ròi giữa "thức ăn" và "thuốc men". Gần 90% bệnh viện công có phòng khám y học cổ truyền; khoảng 700.000 người hành nghề trên cả nước; và mỗi năm tiếp nhận hơn 1 tỷ lượt bệnh nhân.

Theo tờ The Economist, một ngành khổng lồ như thế là mảnh đất màu mỡ cho công nghệ chen chân - thậm chí thay đổi cuộc chơi. Phòng khám y học cổ truyền vẫn mang dáng vẻ cổ kính với phòng ốp gỗ, mùi thảo dược, các kệ nguyên liệu đầy hải sâm, gạc nai thái lát, phong lan khô. Nhưng gần đây, công nghệ đang dần len lỏi.

Một số nơi đang dùng cảm biến để bắt mạch - yếu tố then chốt trong chẩn đoán y học cổ truyền, sau đó tự động diễn giải kết quả thông qua tốc độ, lực và nhịp của mạch. Chatbot AI hỗ trợ bác sĩ chọn bài thuốc cần kê. Trên WeChat có một chương trình đưa ra lời khuyên ăn uống theo y học cổ truyền dựa trên hình ảnh lưỡi do người dùng tự chụp và tải lên.

Với nhiều phòng khám, việc công nghệ hóa y học cổ truyền là một phép tính kinh tế, bởi dùng máy rẻ hơn đào tạo bác sĩ và thầy thuốc chuyên sâu về y học cổ truyền. Chính phủ cũng kỳ vọng việc hiện đại hóa sản xuất thuốc y học cổ truyền sẽ góp phần bảo vệ môi trường thông qua tối ưu số lượng nguyên vật liệu, hạn chế dùng nguyên liệu từ các loài động thực vật quý hiếm.

Một thiết bị robot xoa bóp tích hợp AI và công nghệ thị giác 3D để xác định đúng các huyệt đạo trên cơ thể bệnh nhân. Trước hết, bác sĩ y học cổ truyền sẽ dùng màn hình cảm ứng để tinh chỉnh phác đồ dựa trên tình trạng của người bệnh. Sau đó, robot thực hiện các thao tác được cá nhân hóa với độ chính xác cao, đồng thời dùng cảm biến để đo lường hiệu quả điều trị. Ảnh: Aitreat / Headfoundation

Bù đắp khoảng trống

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của quá trình này không phải là vấn đề công nghệ như chip hay cảm biến, mà là ở niềm tin của bệnh nhân. Nhiều người tin tưởng vào y học cổ truyền truyền thống, và không muốn được chữa bởi robot. Và một số liệu pháp như xoa bóp, theo nhân viên một phòng khám ở Bắc Kinh, vốn cần "bàn tay điêu luyện của con người" - thứ mà máy móc khó thay thế.

Một nút thắt quan trọng khác đó là tri thức y học cổ truyền nằm rải rác trong hàng nghìn cuốn sách cổ, và cả trong đầu các thầy thuốc - những người đôi khi muốn giữ bí quyết cho riêng mình. Vì vậy, hai bác sĩ y học cổ truyền được đào tạo từ hai trường phái khác nhau có thể đưa ra nhận định hoàn toàn khác nhau về tình trạng của cùng một bệnh nhân và cách điều trị, theo lời một kỹ sư phần mềm ở Bắc Kinh đang xây các mô hình AI cho phòng khám y học cổ truyền.

Hiện tại, anh nói, chẩn đoán bằng AI đã đạt trình độ của một bác sĩ y học cổ truyền "trung bình". Nhưng điều này vẫn chưa đủ, bởi y học cổ truyền vẫn thiếu các thử nghiệm chất lượng cao để làm điểm tựa cho những phương pháp điều trị của mình.

Những người tin vào y học cổ truyền kỳ vọng công nghệ sẽ chuẩn hóa lĩnh vực này. Song điều đó khó xảy ra nếu không có thêm các thử nghiệm lâm sàng - không có thuật toán nào tinh vi đến mức bù đắp được khoảng trống bằng chứng. Nếu không có bằng chứng từ thử nghiệm, "hiện đại hóa y học cổ truyền" dễ trở thành một thuật ngữ hào nhoáng, sáo rỗng.

Trong lúc chờ các bước tiến mới, một số doanh nghiệp đã tìm ra khoảng trống để ứng dụng một cách gần gũi đến người dân mà vẫn đảm bảo an toàn.

Chẳng hạn, nếu bạn tìm đến tiệm Que Tang Yu Fang ở thành phố Nam Kinh, thoạt nhìn nơi đây trông như bất kỳ quán trà sữa nào khác, bán các loại đồ uống pha tại chỗ. Nhưng chỉ cần bước vào trong, bạn sẽ thấy mỗi đơn gọi đều bắt đầu bằng một bước "khám" theo y học cổ truyền Trung Quốc - và toàn bộ quy trình này do các thiết bị chạy bằng AI thực hiện. Khách được "đo" mức âm - dương và khí bằng máy quét lưỡi tự động cùng thiết bị bắt mạch sử dụng cảm biến, trước khi nhận những ly trà được pha theo công thức cá nhân hóa.

Công nghệ mới giờ đây đã mang y học cổ truyền đến gần hơn với đời sống người dân, đặc biệt là những người trẻ tuổi chừng như xa rời với những giá trị xưa cũ.

---

Nguồn tham khảo:

What’s the point of AI in acupuncture? The Economist.
https://www.economist.com/china/2026/02/12/whats-the-point-of-ai-in-acupuncture

Beijing enlists AI to bring traditional Chinese medicine into the future. Rest of World.
https://restofworld.org/2026/traditional-chinese-medicine-ai-china

Chinese medicine gains WHO acceptance but it has many critics. The Economist.
https://edition.cnn.com/2019/05/24/health/traditional-chinese-medicine-who-controversy-intl