Theo Bộ luật Lao động 2019, người lao động làm đủ 12 tháng được hưởng nguyên lương từ 12 đến 16 ngày phép năm. Thế nhưng, không phải ai cũng dùng hết số ngày này. Thậm chí, ở một số nơi, việc xin nghỉ phép bị nhìn như sự đòi hỏi, còn cấp quản lý thì khó chịu hoặc ngại duyệt phép vì sợ ảnh hưởng tiến độ. Việt Nam không phải ngoại lệ, ở Mỹ, mỗi năm hơn một nửa số người lao động không dùng hết ngày nghỉ có lương.

Dù bạn thong thả dạo Hội An, mướt mải leo lên đỉnh Tà Chì Nhù, hay chỉ ở nhà nằm dài xem một bộ phim lãng mạn, kỳ nghỉ vẫn là một "khoảng thở" quan trọng để xả bớt áp lực tích tụ, nhờ đó cải thiện sức khỏe và cảm giác hạnh phúc.

Tách mình khỏi công việc

Từng có những nghiên cứu cho rằng lợi ích của kỳ nghỉ không lớn và dễ "phai nhòa" sau khi quay lại làm việc. Điều đó khiến nhiều doanh nghiệp băn khoăn, liệu có đáng đánh đổi thời gian làm việc để cho nhân viên nghỉ phép hay không?

Tuy nhiên, các khảo sát của hai nhà khoa học tại Đại học Georgia và Đại học Auburn (Mỹ) phát hiện điều ngược lại - kỳ nghỉ có tác động lớn hơn và kéo dài hơn so với nhận định trước kia.

"Chúng tôi theo dõi mức độ hạnh phúc của nhân viên trong kỳ nghỉ và sau khi quay lại làm việc. Kết quả cho thấy kỳ nghỉ giúp nhân viên hạnh phúc hơn nhiều, và dù hiệu ứng có giảm dần khi trở lại guồng công việc, nó không biến mất ngay," nhóm nghiên cứu viết.

Ở đây, "hạnh phúc" (well-being) được hiểu theo nghĩa rộng, là trạng thái khỏe mạnh cả về tinh thần lẫn thể chất. Đáng chú ý là mức hạnh phúc vẫn cao hơn trước kỳ nghỉ ngay cả sau 21 ngày trở lại làm việc, và nhóm nghiên cứu ước tính tác động tích cực có thể kéo dài tới 43 ngày.

Không phải kỳ nghỉ nào cũng mang lại lợi ích như nhau, nó còn phụ thuộc vào những gì bạn làm trong thời gian đó. Hưởng lợi nhiều nhất là nhóm không để công việc chen vào kỳ nghỉ - hạn chế nghĩ đến deadline, không lén kiểm tra email. Và trong tất cả các hoạt động, vận động thể chất (đi bộ, bơi, leo núi, chơi thể thao...) thể hiện tác động tích cực nổi bật, vì nó vừa kéo tinh thần lên, vừa cải thiện thể lực.

Nhóm nghiên cứu khuyến nghị người sử dụng lao động nên "cho nhân viên nhiều thời gian nghỉ phép nhất có thể... và tạo ra một môi trường nơi việc nghỉ phép không bị xem là một điều tội lỗi".

Về phía nhân viên, để "vắt" tối đa lợi ích của kỳ nghỉ, họ nên cố gắng ngắt kết nối triệt để khỏi công việc và tăng vận động thể chất trong thời gian nghỉ.

Một gia đình tại đường hoa Nguyễn Huệ, TP HCM dịp Tết. Ảnh: Thanh Tùng / VnExpress

Nên nghỉ bao lâu?

Dù vậy, mọi người không quay lại sau kỳ nghỉ với tâm trạng phấn chấn như nhau.

Các nhà khoa học Albania cho rằng lợi ích tâm lý phụ thuộc vào độ dài, tần suất, và cả nhóm tuổi. Họ thiết kế khảo sát, chia độ dài kỳ nghỉ thành bốn nhóm (1-3 ngày, 3-6 ngày, 1-2 tuần, trên 2 tuần) và chia tần suất thành bốn mức (2 năm/lần; 1 năm/lần; 2 lần/năm; gần như mỗi mùa).

Khi phân tích các chỉ số như hạnh phúc, chất lượng sống, stress và tình trạng kiệt sức, dữ liệu cho thấy nhóm nghỉ 1-2 tuần có lợi nhất. Họ giảm stress tốt hơn, chất lượng sống cải thiện rõ hơn, tình trạng kiệt sức giảm mạnh hơn và mức hạnh phúc cũng cao hơn so với nhóm nghỉ ngắn. Trong khi đó, nhóm 1-3 ngày thu được ít lợi ích nhất.

Như vậy kỳ nghỉ quá ngắn có thể chỉ đủ "đổi gió", chứ chưa đủ để hệ thần kinh chuyển hẳn sang trạng thái hồi phục; còn 1-2 tuần là khoảng thời gian vừa đủ để cơ thể và tâm trí thả lỏng, thư giãn, và tách khỏi guồng công việc.

Về tần suất, người nghỉ đều - đặc biệt là nghỉ đều mỗi mùa - thường có stress thấp hơn và hài lòng với cuộc sống hơn so với người hiếm khi nghỉ. Nghỉ đều đặn giúp cơ thể "xả" theo chu kỳ, thay vì để áp lực tích tụ quá lâu rồi mới tìm cách giải tỏa một lần.

Một điểm đáng chú ý là tuổi tác cũng đóng vai trò quan trọng. Nhóm 36-45 tuổi thường thể hiện sự cải thiện trạng thái tâm lý tốt hơn, đặc biệt là giảm tình trạng kiệt sức. Đây là giai đoạn một cổ hai tròng đối với nhiều người - vừa chịu áp lực công việc, vừa mang gánh nặng trách nhiệm gia đình và tài chính trên vai. Vì vậy, một kỳ nghỉ đủ dài và thật sự xả hơi có thể phát huy tác dụng như một đợt tái tạo năng lượng.

Ngược lại, nhóm 18-24 tuổi phục hồi kém và bị căng thẳng nhiều hơn. Có thể vì đây là lứa tuổi chông chênh, mới bước vào đời, công việc và thu nhập còn bấp bênh, vừa phải tự lập vừa loay hoay định hướng tương lai. Nhiều người cũng chưa kịp xây dựng thói quen nghỉ ngơi đúng cách hay có kỹ năng quản lý căng thẳng, nên áp lực dễ dồn lại.

Nhìn chung, kỳ nghỉ 1-2 tuần và nghỉ đều đặn trong năm là phương án lý tưởng hơn nhiều so với những lần nghỉ chớp nhoáng vài ngày.

Tương tự các nhà nghiên cứu Mỹ ở trên, các tác giả Albania cho rằng doanh nghiệp nên khuyến khích nhân viên dùng hết ngày phép, xây một văn hóa nơi việc xin nghỉ không bị nhìn bằng ánh mắt phán xét. Thậm chí, họ còn đề xuất coi nghỉ phép như một phần của chiến lược nhân sự bền vững, vì đội ngũ càng kiệt sức thì càng dễ dẫn đến năng suất giảm, sai sót tăng, và người giỏi rời đi.

Lắng nghe chính mình

Quan trọng hơn hết, kỳ nghỉ là dịp để bạn dừng lại và nhìn cho rõ mình thật sự muốn gì. Khi những tin nhắn, deadline và các vai trò phải gồng gánh mỗi ngày tạm lùi lại phía sau, bạn sẽ nhớ ra mình là ai nếu không bị công việc định nghĩa.

Những câu hỏi lớn như "Mình thật sự muốn gì?" hay "Điều gì quan trọng nhất với mình?" hiếm khi xuất hiện lúc bạn đang bận tối mắt. Chúng thường chỉ đến khi bạn có khoảng trống để nghĩ ngợi.

Vì thế, kỳ nghỉ đôi khi giống như một tấm gương soi chiếu, giúp người lao động nhận ra công việc hiện tại có đang lệch khỏi giá trị của mình hay không, và liệu đã đến lúc cân nhắc rời đi. Nghe có vẻ bất lợi cho doanh nghiệp, nhưng thực tế, điều này lại tốt cho cả người lao động và doanh nghiệp, trao cho cả hai bên cơ hội tìm kiếm một nhân viên hay một chỗ làm phù hợp hơn với mình.

---

Tài liệu tham khảo:

How Taking a Vacation Improves Your Well-Being. Harvard Business Review.
https://hbr.org/2023/07/how-taking-a-vacation-improves-your-well-being

Holiday benefits last longer than we thought. The British Psychological Society.
https://www.bps.org.uk/research-digest/holiday-benefits-last-longer-we-thought

The Impact of Vacation Length and Frequency on Enhancing Psychological Well-Being. Proceedings of The International Conference on Social Sciences and Humanities in the 21st Century.
https://doi.org/10.33422/icsh21.v2i1.1192

I need a vacation: A meta-analysis of vacation and employee well-being. Journal of Applied Psychology.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39836131/