Trong bối cảnh toàn cầu đang chịu tác động mạnh mẽ từ biến đổi khí hậu, vấn đề giảm phát thải khí nhà kính và hướng tới phát triển bền vững đã trở thành ưu tiên hàng đầu của nhiều quốc gia. Việt Nam, với tư cách là một trong những nước đang phát triển có tốc độ đô thị hóa và công nghiệp hóa nhanh đang phải đối mặt với thách thức to lớn trong việc cân bằng giữa yêu cầu tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường. Ngành xây dựng giao thông - lĩnh vực giữ vai trò động lực trong phát triển hạ tầng hiện được xác định là một trong những nguồn tiêu thụ năng lượng hóa thạch lớn và phát thải khí nhà kính đáng kể.

Ngành xây dựng giao thông Việt Nam sử dụng các thiết bị thi công cơ giới chủ yếu, bao gồm: Máy xúc, máy ủi, xe lu, xe bơm bê 252 tông, cần cẩu và các phương tiện chuyên dụng khác. Các thiết bị này hoạt động chủ yếu dựa vào động cơ diesel truyền thống - vốn được chứng minh là nguồn phát thải lớn các chất gây ô nhiễm không khí như CO₂, NOx (oxit nitơ) và PM2.5 (bụi mịn).

Từ góc độ lý luận, việc giảm thiểu tác động môi trường từ hoạt động xây dựng giao thông có mối quan hệ chặt chẽ với các lý thuyết về phát triển bền vững, kinh tế xanh và chuyển đổi năng lượng. Các nghiên cứu quốc tế đã khẳng định rằng, nếu không có các chính sách chuyển đổi xanh trong lĩnh vực xây dựng cơ bản, đặc biệt là khâu thi công hạ tầng giao thông, mục tiêu giảm phát thải ròng bằng “0” sẽ khó có thể đạt được. Đây chính là nền tảng lý luận quan trọng khẳng định tính cấp thiết của nghiên cứu. Như vậy, từ thực tiễn, có thể khẳng định rằng lĩnh vực xây dựng giao thông đang là “điểm trống” trong chính sách giảm phát thải ở Việt Nam. Nếu không sớm có giải pháp, áp lực môi trường đô thị sẽ ngày càng gia tăng, đồng thời làm suy giảm uy tín quốc tế của Việt Nam trong việc thực hiện các cam kết khí hậu.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, một gói chính sách tổng hợp gồm: (i) tiêu chuẩn khí thải bắt buộc, (ii) cơ chế mua sắm công xanh, (iii) hỗ trợ tài chính và thuế ưu đãi, (iv) các chương trình thí điểm công nghệ, (v) hệ thống giám sát minh bạch sẽ mang lại hiệu quả cao hơn so với các biện pháp đơn lẻ. Đây cũng chính là con đường mà nhiều quốc gia đã áp dụng thành công để giảm phát thải trong lĩnh vực thiết bị xây dựng.

Trong bối cảnh Việt Nam đã cam kết Net Zero 2050, có thể rút ra một số khuyến nghị chính sách trọng tâm:

1) Hoàn thiện khung pháp lý và tiêu chuẩn khí thải: Ban hành quy định kiểm soát khí thải đối với thiết bị thi công cơ giới, tương thích với tiêu chuẩn Euro IV-V; xây dựng lộ trình loại bỏ dần thiết bị cũ dưới chuẩn (Euro II-III), kết hợp cơ chế kiểm định định kỳ.

2) Thúc đẩy cơ chế tài chính và hỗ trợ doanh nghiệp: Áp dụng ưu đãi thuế nhập khẩu và tín dụng xanh cho thiết bị điện, hybrid, LNG; xây dựng quỹ hỗ trợ chuyển đổi xanh trong xây dựng, có thể kết hợp vốn từ WB, ADB, JICA và Quỹ Khí hậu xanh.

3) Phát triển hạ tầng năng lượng sạch: Quy hoạch và đầu tư trạm sạc nhanh tại các đô thị lớn, kết hợp với mạng lưới năng lượng tái tạo; phát triển hạ tầng kho LNG và nguồn cung nhiên liệu sinh học, đảm bảo tính ổn định và cạnh tranh.

4) Triển khai thí điểm “công trường xanh” tại các đô thị lớn: Lựa chọn các dự án giao thông đô thị tại Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng làm mô hình thử nghiệm thiết bị điện/hybrid; thiết lập bộ chỉ số giám sát phát thải tại công trường để đánh giá hiệu quả thực tế.

5) Nâng cao nhận thức và đào tạo nguồn nhân lực: Tổ chức 254 các chương trình đào tạo kỹ thuật vận hành thiết bị sạch cho công nhân và kỹ sư; tăng cường truyền thông chính sách nhằm thay đổi nhận thức doanh nghiệp, hướng tới lợi ích dài hạn thay vì chi phí ngắn hạn.

Việt Nam có nhiều cơ hội nhờ cam kết quốc tế, sự hỗ trợ tài chính từ các tổ chức đa phương và nhu cầu xây dựng hạ tầng ngày càng tăng. Tuy nhiên, để tận dụng hiệu quả các cơ hội này, cần triển khai chiến lược chuyển đổi xanh toàn diện với trọng tâm là hoàn thiện chính sách, hỗ trợ tài chính, phát triển hạ tầng và thúc đẩy mô hình công trường xanh. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ môi trường đô thị và nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành Xây dựng trong kỷ nguyên phát triển bền vững.