Ảnh minh họa: Internet

Sa nhân tím (Amomum longiligulareT.L. Wu) ởViệt Nam được coi là loại duợc liệu đặc sản có giá trị kinh tế cao. Trong y học cổ truyền, quả Sa nhân tím được sử dụng làm thuốc, nhằm kích thích tiêu hoá, chữa ăn uống không tiêu, nôn mửa, đau dạ dày, đau bụng, tiêu chảy, kiết lị, sảy thai, bệnh cao huyết áp, cao cholesterol máu (Đỗ Tất Lợi, 2004). Thành phần hóa học của Sa nhân (A. longiligulare) chủ yếu bao gồm tinh dầu   dễ bay hơi, diphenylheptane và flavonoid, có hiệu quả tốt trong việc chống loét dạ dày tá tràng, cũng như các hoạt tính chống oxy hóa, giảm đau và các hoạt tính dược lí khác (Qu và cs., 2023). Tinh dầu hạt cây sa nhân tím ở Ninh Thuận có thành phần D-Camphor (46,714%) và Bornyl acetate (31,809%) tác dụng để giảm viêm, giảm đau và cũng như làm phụ gia thực phẩm, chất tạo hương vị và chất tạo mùi (Anh và cs., 2020).

Sa nhân tím đang được trồng và phát triển trên nhiều tỉnh trong cả nước như Sơn La, Lạng Sơn, Lai Châu, Bắc Giang và một số tỉnh miền Nam. Tại tỉnh Quảng Ninh – nơi có điều kiện địa hình đồi núi, khí hậu nhiệt đới ẩm và diện tích rừng tự nhiên lớn – việc phát triển các loài cây dược liệu dưới tán rừng như Sa nhân tím là hướng đi phù hợp với chủ trương phát triển lâm sản ngoài gỗ và kinh tế dưới tán rừng. Trồng dược liệu dưới tán rừng có thể cải thiện độ che phủ rừng, tăng thu nhập cho người dân và bảo tồn đa dạng sinh học.

Trong bối cảnh nhu cầu dược liệu ngày càng tăng, việc nhân giống Sa nhân tím bằng các phương pháp truyền thống như gieo hạt hay tách chồi không còn đáp ứng được yêu cầu về số lượng, chất lượng và thời gian. Phương pháp nuôi cấy mô (in vitro) với những ưu điểm vượt trội như sản xuất nhanh số lượng lớn cây giống đồng đều, sạch bệnh, giá thành thấp đang trở thành giải pháp công nghệ cao thiết yếu nhằm bảo tồn và phát triển bền vững nguồn dược liệu quý này. Tuy nhiên, từ những cây con in vitro đưa ra môi trường tự nhiên còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như giá thể trồng, phân bón, điều kiện ánh sáng, độ che phủ và các điều kiện ngoại cảnh khác. Do vậy, nghiên cứu nhân giống in vitro và các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây Sa nhân tím tại tỉnh Quảng Ninh là cần thiết, đáp ứng nhu cầu sản xuất hiện nay.
Nghiên cứu môi trường nhân giống invitro cho cây Sa nhân tím đã chọn được môi trường MS bổ sung 1,5 mg/l BAP thích hợp nhân nhanh chồi và môi trường MS bổ sung 0,5 mg/l NAA cho kết quả ra rễ tốt nhất. Giá thể trồng thích hợp cho giai đoạn ra bầu là hỗn hợp gồm: đất phù sa + trấu hun + mùn hữu cơ (tỉ lệ1:2:1) giúp cây sinh trưởng mạnh và tỉ lệ sống cao. Trong điều kiện tự nhiên, Sa nhân tím thích nghi tốt với độ tàn che từ trên 0,3–0,6, giúp duy trì độ ẩm đất và ánh sáng phù hợp. Ngoài ra, bón phân hợp lí (công thức bón phân: bón lót phân hữu cơ vi sinh: 4 tấn/ha; năm thứ 2 và 3 bón thúc 2 tấn/ha phân hữu cơ vi sinh + 1 tấn NPK/ha) giúp cây Sa nhân tím tăng nhanh số nhánh, chiều cao và số lá. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để triển khai trồng Sa nhân tím dưới tán rừng theo hướng bền vững, đáp ứng yêu cầu vềchất lượng nguồn dược liệu, bảo vệ đa dạng sinh học và gia tăng thu nhập cho người dân Quảng Ninh.