Mặt khác, cần đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện nước, đồng thời khuyến khích sử dụng nước tiết kiệm trong sản xuất và sinh hoạt. Hợp tác quốc tế trong quản lý lưu vực sông Mekong cũng đóng vai trò quan trọng nhằm đảm bảo dòng chảy ổn định. Những giải pháp này sẽ góp phần bảo vệ lâu dài nguồn nước cho toàn vùng.

Thông tin từ Viện Khoa học thủy lợi miền Nam cho biết: Hiện ĐBSCL đang bước vào cao điểm hạn, mặn. Thực trạng đáng báo động hiện nay là mùa lũ nước về tràn đồng ngày càng ít, trong khi mùa khô lại chứng kiến hạn hán, xâm nhập mặn và sạt lở diễn biến ngày càng khốc liệt.

Sự thay đổi này không hề ngẫu nhiên. Nguồn nước mặt của ĐBSCL phụ thuộc tới 95% vào dòng chảy từ thượng nguồn sông Mekong, trong khi nguồn nước nội sinh chỉ đóng góp vỏn vẹn 5% (khoảng 22 tỷ m³) và chủ yếu tập trung vào mùa mưa.

Sự phụ thuộc quá lớn này khiến khu vực trở nên dễ bị tổn thương trước các hoạt động khai thác và điều tiết nước ở thượng nguồn. Trong đó, biến đổi khí hậu và nước biển dâng làm thay đổi quy luật tự nhiên. Hệ thống thủy điện thượng nguồn làm suy giảm nghiêm trọng lượng phù sa và bùn cát, vốn là "nhựa sống" để bồi đắp đồng bằng và nguy cơ chuyển hướng dòng chảy từ các dự án như kênh đào từ thượng nguồn có thể khiến nguồn nước về ĐBSCL trong mùa khô bị sụt giảm đáng kể. Hệ quả là ranh mặn đang lấn sâu vào nội đồng với tốc độ đáng lo ngại. Dự báo đến năm 2050, ranh mặn 4g/l trên sông Tiền có thể xâm nhập sâu tới 62,5km.

Trung bình, ranh mặn sẽ lấn thêm khoảng 6,7km vào giữa thế kỷ này, làm đảo lộn hoàn toàn đời sống và sản xuất. Bên cạnh đó, ô nhiễm nguồn nước do lạm dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật trong canh tác nông nghiệp đang khiến chất lượng nước mặt suy giảm. Tài nguyên nước chưa được quản lý và sử dụng tiết kiệm, gây lãng phí lớn.

Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất thiếu quy hoạch đang tác động tiêu cực đến khả năng lưu giữ và lưu thông nước tự nhiên. Bên cạnh đó, các hệ thống đê bao khép kín và việc duy trì lúa 3 vụ tại các vùng như Tứ giác Long Xuyên hay Đồng Tháp Mười cũng gây ra những thách thức nhất định.

Việc kiểm soát lũ quá mức đã triệt tiêu khả năng trữ nước tự nhiên của đồng bằng, đồng thời đẩy nguy cơ ngập úng tại các đô thị lên cao hơn. Ngay cả giải pháp đào ao trữ nước nếu thực hiện không đúng cách (sâu quá 3m) cũng có thể phản tác dụng, gây xì phèn và hút nước từ xung quanh, làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu nước cục bộ.

Lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường Cần Thơ cho biết, thành phố Cần Thơ đã và đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm bảo đảm nguồn nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất, đồng thời góp phần giảm sụt lún đất. Thành phố tập trung phát triển các công trình trữ nước ngọt phục vụ mùa khô; ưu tiên sử dụng nước mặt, giảm dần khai thác nước ngầm nhằm hạn chế sụt lún, sạt lở, đồng thời tăng cường phục hồi, bảo vệ các nguồn nước bị suy thoái, ô nhiễm.

Bên cạnh đó, thành phố xác định biến đổi khí hậu, hạn hán, xâm nhập mặn và nước biển dâng là xu thế tất yếu, do đó cần chủ động thích ứng từ sớm, từ xa với tầm nhìn dài hạn để phát triển bền vững. Trước những biến động chưa từng có, tư duy về quản lý nước tại Đồng bằng sông Cửu Long đang có sự chuyển dịch mạnh mẽ.

Lãnh đạo Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi (Bộ Xây dựng) cho biết, giải pháp hiện nay được xây dựng theo hướng “thích ứng có kiểm soát”, trong đó chú trọng đến giải pháp công trình và phi công trình.

Giải pháp công trình là tập trung đầu tư các công trình thủy lợi chiến lược mang tính liên vùng như hệ thống cống Cái Lớn-Cái Bé để xử lý các điểm nóng về nguồn nước; nâng cấp hệ thống hiện có theo hướng linh hoạt, đa mục tiêu, kết nối liên hoàn từ công trình đầu mối đến nội đồng để chủ động dẫn và điều tiết nước và xây dựng hệ thống cấp nước liên vùng, đưa nước ngọt từ sông Tiền, sông Hậu về các khu vực "khát" như ven biển và bán đảo Cà Mau. Bên cạnh đó, ngành chức năng, các địa phương đẩy mạnh công nghệ quan trắc, dự báo và vận hành theo thời gian thực.

Để bảo đảm an ninh nguồn nước ĐBSCL đến năm 2050, các cấp, ngành cần thực hiện có hiệu quả quy hoạch tài nguyên nước đã được phê duyệt để tối ưu hóa lợi ích từ nguồn nước Mekong và tăng cường năng lực trữ nước nội vùng; kiểm soát chặt chẽ việc khai thác, bảo đảm không vượt ngưỡng cho phép để ngăn chặn sụt lún. Các địa phương trong vùng phát triển hệ thống cấp nước liên vùng, đặc biệt khai thác nguồn nước từ các sông lớn như sông Tiền, sông Hậu để cấp nước cho các khu vực thường xuyên bị hạn mặn như ven biển và bán đảo Cà Mau; tăng cường khả năng trữ nước, nhất là tại các vùng như Tứ giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười.

Giữ vững an ninh nguồn nước tại ĐBSCL không chỉ là nhiệm vụ cấp bách mà còn mang ý nghĩa chiến lược lâu dài đối với sự phát triển bền vững của khu vực. Trước những tác động ngày càng rõ rệt của biến đổi khí hậu và các hoạt động khai thác ở thượng nguồn, việc chủ động triển khai các giải pháp tổng thể là hết sức cần thiết.

Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, cộng đồng doanh nghiệp và người dân trong việc quản lý, sử dụng và bảo vệ tài nguyên nước. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức xã hội về tầm quan trọng của nước, thúc đẩy các mô hình sinh kế thích ứng và thân thiện với môi trường. Khi các giải pháp được thực hiện đồng bộ và hiệu quả, ĐBSCL sẽ có cơ hội phát triển ổn định, bền vững và thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu.