Việc sử dụng AI hiệu quả không dựa trên lòng tin ngây thơ hay sự hoài nghi tuyệt đối, mà cần tuân thủ các nguyên tắc và phương pháp rõ ràng - GS John Rust, Đại học Cambridge, nhận định trong bài viết gửi Tia Sáng.

Trong phần lớn quãng đời làm việc của mình, tôi luôn quan tâm đến cách trí óc hoạt động: làm thế nào con người hiểu nhau, vì sao họ không thể hiểu nhau, và do đâu trí tuệ đôi khi không chỉ nảy sinh bên trong một cá nhân. Trí tuệ nhân tạo đã khiến cho câu hỏi cũ này trở thiết thực hơn bao giờ hết.

Càng làm việc nhiều với các hệ thống AI, tôi càng không mấy quan tâm chúng thông minh đến mức nào, và càng quan tâm hơn đến điều gì xảy ra khi con người và AI bắt đầu suy nghĩ cùng nhau. Khi những hệ thống này giờ đây có thể tham gia vào các cuộc trao đổi định hình cách chúng ta suy luận, học hỏi, ra quyết định và đặt niềm tin.

GS John Rust làm việc tại Trung tâm Nghiên cứu Tương lai của Trí tuệ, Đại học Cambridge. Ông tập trung nghiên cứu về tâm lý học và trí tuệ nhân tạo. Nguồn: johnrust.website

Điều đó quan trọng vì AI không chỉ còn trong các phòng thí nghiệm hay công ty công nghệ. Nó đang đi vào trường học, văn phòng, bệnh viện, studio thiết kế, trung tâm chăm sóc khách hàng, và đời sống trực tuyến. Ngày càng thường xuyên hơn, con người không chỉ dùng AI để tìm kiếm thông tin, mà còn để hỗ trợ soạn thảo, so sánh, giải thích, tóm tắt, đặt câu hỏi và khám phá. Khi đó, vấn đề trung tâm không còn chỉ là bản thân cỗ máy, mà là sự tương tác.

Công nghệ trước đây đã mở rộng năng lực của con người theo những cách quen thuộc. Kính thiên văn mở rộng tầm nhìn. Động cơ mở rộng sức mạnh cơ bắp. Máy tính mở rộng khả năng tính toán. Nhưng AI thì khác, bởi vì nó hoạt động bằng ngôn ngữ. Nó trả lời câu hỏi, định hình lại ý tưởng, đưa ra lựa chọn thay thế và giải thích vấn đề. Vì thế, nó bắt đầu giống một cộng sự hơn là một công cụ thụ động.

Thay đổi này rất quan trọng. Khi một công nghệ bước vào lãnh địa ngôn ngữ, nó cũng bước vào thế giới xã hội của diễn giải, hiểu lầm, thuyết phục và niềm tin.

Càng làm việc nhiều với các hệ thống AI, tôi càng ít quan tâm chúng thông minh đến mức nào, và càng quan tâm hơn điều gì xảy ra khi con người và AI bắt đầu suy nghĩ cùng nhau.

— GS John Rust, Trung tâm Nghiên cứu Tương lai của Trí tuệ Nhân tạo, Đại học Cambridge

Theo tôi, niềm tin mới là vấn đề cốt lõi. Các cuộc tranh luận công khai về AI thường bắt đầu từ những vấn đề khác. Người ta nói về hiệu suất, cơ chế tự động hóa, khả năng cạnh tranh kinh tế hoặc liệu máy móc có thay thế con người. Tất cả đều là những câu hỏi hợp lý.

Nhưng bên dưới chúng là một câu hỏi căn bản hơn: lúc nào con người nên tin AI, và vì sao? Nếu chúng ta đặt niềm tin sai chỗ thì ngay cả những hệ thống mạnh mẽ nhất cũng thành ra lợi bất cập hại. Còn nếu đặt đúng, AI có thể trở nên một người đồng hành hữu ích trong suy nghĩ, học tập và giải quyết vấn đề.

AI là đối tác cùng suy nghĩ

Chúng ta thường nói về niềm tin như thể đó là một thuộc tính cố định, như thể một hệ thống luôn hoặc là đáng tin, hoặc là không. Nhưng trong đời sống hằng ngày, niềm tin hiếm khi vận hành như vậy. Niềm tin phát triển thông qua tương tác. Nó mạnh lên khi các câu trả lời phù hợp, chừng mực và đủ thận trọng. Nó yếu đi khi sự chắc chắn vượt quá độ tin cậy. Nó trở nên có chọn lọc hơn khi con người không chỉ đơn thuần chấp nhận câu trả lời mà còn biết đánh giá chúng. Nói cách khác, sự tin tưởng không chỉ là đánh giá của người dùng về cỗ máy, mà là một mối quan hệ dần hình thành giữa họ và hệ thống theo thời gian.

Điều này đặc biệt quan trọng với AI vì sự trôi chảy trong diễn đạt có thể gây hiểu lầm. Một hệ thống có thể tỏ ra rất thuyết phục ngay cả khi nó đưa thông tin sai. Nó có thể trả lời duyên dáng nhưng sai, hoặc đưa ra bản tóm tắt cuốn hút nhưng bỏ sót điều cốt yếu. Mối nguy hiểm không đơn giản nằm ở sai sót. Con người vốn đã quen với sai sót. Nguy hiểm nằm ở sự tự tin đặt sai chỗ - cảm giác rằng ta đã hiểu, trong khi thực tế chỉ là thứ chúng ta nhận về đã được đơn giản hóa quá mức.

Vấn đề trung tâm không phải là bản thân cỗ máy, mà là sự tương tác người - máy.

Bởi vậy, phân biệt AI như một công cụ hay như một đối thủ là quá thô thiển. Trên thực tế, AI ngày càng trở thành một đối tác trong suy nghĩ. Sinh viên có thể yêu cầu một cách giải thích khác và nhờ đó hiểu ra điều mà sách giáo khoa chưa làm rõ. Giảng viên có thể tạo ra các ví dụ ở các trình độ khác nhau rồi điều chỉnh chúng cho phù hợp với nhu cầu học tập của sinh viên. Bác sĩ có thể sử dụng trí tuệ nhân tạo để phân loại các khả năng, dù vẫn dựa vào phán đoán chuyên môn của mình. Doanh nghiệp nhỏ có thể dùng AI để soạn thảo tài liệu, so sánh các phương án, hay tiết kiệm thời gian ở những công việc viết lách lặp đi lặp lại.

Trong tất cả những trường hợp nêu trên, giá trị không chỉ nằm ở kết quả, mà ở chất lượng của sự trao đổi.

Tương lai của AI không chỉ phụ thuộc vào các mô hình mạnh hơn, mà còn vào những hình thức hợp tác tốt hơn.

—  John Rust

Trí tuệ con người phát triển nhờ tương tác

Tại điểm này, một sự thật sâu xa hơn về trí tuệ trở nên rõ ràng. Chúng ta thường nghĩ trí tuệ nằm hoàn toàn trong một cá nhân. Nhưng phần lớn trí tuệ con người luôn mang tính quan hệ. Một trò chuyện chất lượng có thể khiến chúng ta suy nghĩ sáng rõ hơn so với khi một mình. Một người thầy giỏi có thể khơi gợi một hiểu biết mà trước đó chỉ tồn tại mơ hồ. Hai đồng nghiệp suy nghĩ nghiêm túc cùng nhau có thể đi đến một ý tưởng mà không ai đạt được một mình. Trong những khoảnh khắc như vậy, trí tuệ không nằm trọn ở một nơi. Nó xuất hiện thông qua tương tác.

Giờ đây, điều tương tự có thể đang diễn ra qua sự tương tác giữa con người và AI. Chất lượng của kết quả trả về cho người dùng không chỉ phụ thuộc vào năng lực bên trong của hệ thống AI. Nó còn phụ thuộc vào cách đặt câu hỏi, cung cấp bối cảnh, chuỗi trao đổi tiếp theo và sự sắc sảo của người đưa ra các câu lệnh, cũng như cách hệ thống thể hiện sự chắc chắn hay không chắc chắn. Những khác biệt nhỏ trong các yếu tố này có thể dẫn đến các kết quả rất khác nhau. Một cuộc trao đổi trở nên rõ ràng, mạch lạc và hữu ích. Một cuộc khác thành ra hời hợt, tự tin thái quá hoặc gây hiểu nhầm. Sự khác biệt thường không chỉ nằm ở việc máy "biết" gì, mà ở quá trình diễn ra tương tác.

Sử dụng AI có phương pháp

Nếu điều đó đúng thì tương lai của AI không chỉ phụ thuộc vào các mô hình mạnh hơn, mà còn vào những hình thức hợp tác tốt hơn. Chúng ta cần học cách suy nghĩ cùng với những hệ thống này mà không phó thác hoàn toàn cho chúng quyền đánh giá, ra quyết định.

Để làm được như vậy, tất cả chúng ta đều cần thay đổi. Với cá nhân, nó đòi hỏi một dạng học vấn mới. Con người cần biết cách đặt câu hỏi tốt hơn, kiểm tra câu trả lời, nhận ra sự không chắc chắn, và phát hiện khi máy tạo ra những điều nghe có vẻ hợp lý nhưng thực chất vô nghĩa. Việc sử dụng AI hiệu quả không dựa trên lòng tin ngây thơ hay sự hoài nghi tuyệt đối, mà cần tuân thủ các nguyên tắc hoặc phương pháp rõ ràng.

Với trường phổ thông và đại học, điều đó có nghĩa là không chỉ dạy sinh viên cách sử dụng mà cả cách phản biện AI. Sinh viên cần học cách so sánh câu trả lời của AI với các nguồn khác, đặt câu hỏi về những nội dung còn thiếu, nhận ra khi một bản tóm tắt quá trơn tru, và hiểu rằng một câu trả lời trôi chảy không đồng nghĩa với hiểu biết sâu sắc. Mục tiêu không phải để loại bỏ các công cụ hỗ trợ suy nghĩ, mà nhằm xây dựng những thói quen tư duy mạnh mẽ hơn khi sử dụng chúng.

Với các ngành nghề, cần xây dựng các chuẩn mực về kiểm chứng và trách nhiệm. Trong lĩnh vực y học, luật pháp, khoa học và báo chí, AI có thể hữu ích, nhưng không được phép trở thành một nguồn thẩm quyền không được kiểm soát. Ở những nơi có rủi ro cao, trách nhiệm vẫn thuộc về con người. Nguyên tắc này cần được làm rõ.

Với các nhà thiết kế và công ty AI, họ cần nhận ra rằng vấn đề không chỉ nằm ở chỗ làm cho hệ thống mạnh hơn, mà còn là làm cho chúng đáng tin cậy hơn. AI cần thể hiện sự không chắc chắn một cách trung thực. Nó cần giúp người dùng thấy được cơ sở của câu trả lời, những điểm còn mơ hồ và cần thận trọng. Một hệ thống có vẻ kém ấn tượng hơn nhưng minh bạch hơn có thể tốt hơn cho xã hội so với một hệ thống gây choáng ngợp nhưng âm thầm khuyến khích sự tin tưởng quá mức.

Với chính phủ và các định chế công, cần xem niềm tin như một vấn đề xã hội. Khi mỗi ngày có hàng triệu người tìm đến AI để hỗ trợ suy nghĩ, giải thích vấn đề và ra quyết định thì không thể để chất lượng của mối quan hệ này phát triển một cách ngẫu nhiên. Chính sách công cần chú trọng không chỉ đến đổi mới và cạnh tranh, mà còn cả tác động của AI đối với giáo dục, tư duy cộng đồng và sự phân bổ niềm tin trong xã hội.

Một văn hóa AI được thiết kế kém có thể khiến con người trở nên thụ động, dễ bị thao túng và phụ thuộc. Ngược lại, nếu được thiết kế tốt, nó có thể mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và giúp nhiều người tương tác hiệu quả hơn với AI.

Chúng ta thực sự đang đứng trước các lựa chọn. Chúng ta có thể xem AI như một đối thủ và sống trong nỗi lo sẽ bị nó thay thế. Hoặc chúng ta có thể xem nó như một ngôi đền thiêng và dần trở nên phụ thuộc. Nhưng cả hai cách nhìn này đều khuyết thiếu.

Con đường tốt hơn là coi AI như một thành phần mạnh nhưng không hoàn hảo trong đời sống nhận thức của con người: thứ mà trong những điều kiện phù hợp có thể hỗ trợ hiểu biết nhưng không thay thế trách nhiệm.

Nếu đi theo con đường đó thì niềm tin không còn mù quáng hay vô cớ. Vì vậy, tương lai của AI có thể phụ thuộc ít hơn vào việc các cỗ máy trở nên ấn tượng đến mức nào khi đứng riêng lẻ, và nhiều hơn vào việc con người có gây dựng được những mối quan hệ thông minh với chúng hay không.

Đó là lý do tôi tin rằng câu hỏi quan trọng nhất về AI không còn đơn giản là "Máy móc thông minh đến mức nào?" mà là: "Những kiểu dạng suy nghĩ nào trở nên khả thi khi con người và AI làm việc cùng nhau - và niềm tin nào sẽ khiến mối hợp tác đó trở nên khôn ngoan chứ không nguy hiểm?" Nếu chúng ta có thể trả lời tốt câu hỏi này, AI không chỉ trở nên mạnh hơn, mà còn thực sự hữu ích hơn đối với đời sống con người.

Bài viết do giáo sư John Rust gửi sau khi ông đọc và thảo luận với Tia Sáng về bài viết 'Loài AI' hiểu gì về loài người? của Trần Hữu Nhân./.