Vườn quốc gia Xuân Thủy được mệnh danh là "Ga chim quốc tế".
Vườn quốc gia Xuân Thủy trải rộng trên địa bàn các xã Giao Minh, Giao Hòa và Giao Phúc. Đây là khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam và Đông Nam Á, vùng lõi của Khu Dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng. Các kiểu đất ngập nước chính ở Vườn quốc gia Xuân Thủy bao gồm bãi triều có rừng ngập mặn; bãi triều lầy không có rừng ngập mặn; đầm tôm, dải cát ở mép ngoài Cồn Lu và các dải cát chắn ngoài cửa sông-Cồn Xanh, Cồn Mờ, sông nhánh và lạch triều; vùng nước cửa sông.
Vườn là nơi sinh sống của hơn 200 loài thực vật có mạch thuộc 145 chi, 65 họ, trong đó có 14 loài thực vật ngập mặn chính, các loài sú, bần chua, trang, đước, ô rô, dây có số lượng và diện tích chiếm phần lớn; động vật nổi ghi nhận được 110 loài; có 385 loài động vật không xương sống, 155 loài cá, 427 loài côn trùng...
Là mắt xích quan trọng trên tuyến Đường bay chim di cư Đông Á – Úc Châu (EAAFP), Vườn quốc gia Xuân Thủy được ví như một “trạm trung chuyển sinh học” không thể thay thế. Nếu thiếu đi điểm dừng này, hành trình kéo dài từ Đông Siberia đến Australia của nhiều loài chim nước sẽ bị gián đoạn, kéo theo nguy cơ suy giảm quần thể ở quy mô toàn cầu.
Khu đất ngập nước rộng hơn 7.000 ha sở hữu hệ sinh thái đặc thù cùng nguồn thức ăn dồi dào bậc nhất miền Bắc đã tạo điều kiện cho khoảng 1.656 loài sinh vật sinh sống. Trong đó có 222 loài chim, bao gồm nhiều loài quý hiếm như Cò mỏ thìa, Rẽ mỏ thìa hay Choắt lớn mỏ vàng… Sự trở lại đều đặn của các loài này là chỉ dấu khoa học quan trọng cho thấy hệ sinh thái vẫn duy trì được chất lượng môi trường phù hợp.
Theo thống kê, khu vực ghi nhận nhiều loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam và danh mục bị đe dọa toàn cầu theo phân loại của International Union for Conservation of Nature. Đặc biệt, loài thực vật đặc hữu Cỏ ngạn (Scirpus kimsonensis) vẫn tồn tại tại các bãi lầy của Xuân Thủy, khẳng định giá trị đại diện độc đáo của hệ sinh thái ngập mặn nơi đây. Bảy kiểu hệ sinh thái đặc trưng cùng tồn tại đã tạo nên một cấu trúc sinh học đa tầng, bảo đảm tính toàn vẹn sinh thái hiếm có ở vùng cửa sông ven biển miền Bắc.
Những năm qua, với sự quan tâm chỉ đạo của các cấp lãnh đạo, sự hỗ trợ của các tổ chức trong nước, quốc tế, cùng sự chung tay của cộng đồng địa phương, công tác quản lý, bảo tồn và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên tại Vườn quốc gia Xuân Thủy đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Hệ sinh thái ngập mặn từng bước được phục hồi và phát triển, đa dạng sinh học được bảo vệ, sinh kế của người dân vùng đệm được cải thiện theo hướng thân thiện với môi trường, nhận thức cộng đồng về bảo tồn thiên nhiên ngày càng được nâng cao.
Vườn quốc gia Xuân Thủy đã kiên trì xây dựng các mô hình sinh kế dựa vào hệ sinh thái rừng ngập mặn vừa tạo thu nhập, vừa giữ gìn giá trị tự nhiên cho thế hệ mai sau. Một trong những hướng phát triển kinh tế hiệu quả tại Vườn quốc gia Xuân Thủy phải kể đến là nghề nuôi ong lấy mật.
Mỗi năm, từ tháng 4 đến tháng 8, khi hoa sú, vẹt nở rộ, những cánh rừng ngập mặn Xuân Thủy lại trở thành “đại ngàn mật ngọt”. Nghề nuôi ong ngoại khai thác mật hoa rừng sú vẹt đã xuất hiện ở đây từ những năm 1980 và ngày càng phát triển theo hướng chuyên nghiệp. Hiện toàn khu vực có hơn 20 hộ nuôi ong với gần 6.000 đàn, sản lượng mật đạt 120 tấn/vụ, thu nhập bình quân trên 1 triệu đồng/đàn/năm. Nhiều hộ nuôi quy mô lớn 300-500 đàn, tạo việc làm ổn định cho lao động địa phương.
Với sự hỗ trợ của các tổ chức phi Chính phủ, Vườn đã phối hợp cùng chính quyền địa phương hỗ trợ người dân xây dựng mô hình “tôm sinh thái-rừng ngập mặn” với nguyên tắc không chặt phá rừng, không hóa chất, không thức ăn công nghiệp, tận dụng hoàn toàn nguồn thức ăn tự nhiên dưới tán rừng. Đến nay, diện tích nuôi tôm quảng canh cải tiến đạt khoảng 1.000 ha. Sau mỗi vụ nuôi (từ khoảng tháng 3 đến tháng 10) diện tích ao nuôi được để nghỉ, rừng phục hồi, hệ sinh thái được tái tạo đồng thời cũng tạo ra nguồn thức ăn tự nhiên cho chim”.
Với giá trị tự nhiên độc đáo, rừng ngập mặn nơi đây được ví như “vườn ươm” của nhiều loài thủy sản có giá trị kinh tế cao. Thay vì khai thác tận diệt, người dân nơi đây được hướng dẫn khai thác thủy sản bền vững, “thuận thiên” dưới tán rừng, dựa theo chu kỳ thủy triều, mùa sinh sản và điều kiện tự nhiên.
Du lịch trải nghiệm được đẩy mạnh phát triển tại Vườn quốc gia Xuân Thủy.
Những năm gần đây, mô hình du lịch sinh thái cộng đồng gắn với trải nghiệm thiên nhiên tại Vườn quốc gia Xuân Thủy cũng được đông đảo du khách lựa chọn, góp phần tạo sinh kế bền vững cho người dân và thúc đẩy khai thác rừng hiệu quả. Du khách đến đây không chỉ tham quan rừng ngập mặn, ngắm chim di trú, check-in ở cửa Ba Lạt - tọa độ được mệnh danh là “điểm cuối sông Hồng” mà được còn trải nghiệm đời sống làng quê ven biển, hệ thống nhà thờ, đền chùa đặc sắc và thưởng thức ẩm thực, hải sản tươi ngon, độc đáo.
Tại Lễ đón nhận Danh hiệu Vườn Di sản ASEAN (22/3), Ban Quản lý Vườn quốc gia Xuân Thủy khẳng định danh hiệu trên chính là sự ghi nhận cho những nỗ lực bền bỉ trong công tác bảo tồn, phát triển đa dạng sinh học. Đây không chỉ là niềm vinh dự, tự hào không chỉ của riêng Vườn quốc gia Xuân Thủy mà còn của tỉnh Ninh Bình, của Việt Nam trong tiến trình hội nhập và hợp tác khu vực về bảo tồn thiên nhiên và phát triển bền vững.
Thời gian tới, Vườn quốc gia Xuân Thủy sẽ tiếp tục tăng cường hiệu quả quản lý, bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái đất ngập nước, đặc biệt là hệ sinh thái rừng ngập mặn thông qua phát huy sự tham gia tích cực của các bên liên quan cũng như cộng đồng địa phương. Bảo tồn các loài động, thực vật quý hiếm, đặc hữu và các loài chim di cư có giá trị toàn cầu.
Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, quan trắc đa dạng sinh học và ứng dụng các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu. Phát triển du lịch sinh thái, giáo dục môi trường theo hướng bền vững, gắn bảo tồn với nâng cao sinh kế cho cộng đồng. Mở rộng hợp tác quốc tế, chia sẻ kinh nghiệm và tham gia tích cực vào mạng lưới các Vườn Di sản ASEAN.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, thiên tai gia tăng, nhiều loài sinh vật bị đe dọa, Vườn quốc gia Xuân Thủy đã khẳng định vị thế là khu bảo tồn đất ngập nước tiêu biểu của Việt Nam và khu vực. Thời gian tới, tỉnh Ninh Bình tiếp tục chỉ đạo các cơ quan chức năng và các địa phương tăng cường công tác bảo vệ rừng, bảo tồn hệ sinh thái và đa dạng sinh học, đặc biệt là các loài động, thực vật quý hiếm, các loài chim di cư có giá trị bảo tồn cao; đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý, giám sát các hoạt động trong khu vực Vườn quốc gia.
Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục môi trường, đặc biệt đối với thế hệ trẻ, nhằm nâng cao ý thức trách nhiệm của toàn xã hội trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học. Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học và hợp tác quốc tế, tăng cường trao đổi kinh nghiệm với các Vườn Di sản trong khu vực ASEAN nhằm nâng cao năng lực quản lý, bảo tồn và phát triển bền vững hệ sinh thái đất ngập nước.
Phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn, khai thác hợp lý tiềm năng cảnh quan và hệ sinh thái đặc sắc của Vườn quốc gia Xuân Thủy, góp phần quảng bá hình ảnh thiên nhiên Việt Nam tới bạn bè quốc tế, đồng thời tạo nguồn lực cho công tác bảo tồn lâu dài. Gắn công tác bảo tồn với phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương, nâng cao nhận thức của người dân về bảo vệ môi trường, bảo tồn thiên nhiên; từng bước phát triển các mô hình kinh tế.