Ảnh minh họa: Internet

Dân tộc Dao là một trong số 54 dân tộc ở Việt Nam, cư trú chủ yếu tại các bản làng miền núi cao phía Bắc Việt Nam. Người Dao còn có các tên gọi khác như Đông, Trại, Dìu Miền, Kim Miền,… Người Dao có số dân đứng hàng thứ 9 trong số 54 dân tộc ở Việt Nam, với gần 1 triệu người; ở Hà Giang có 109.708 người Dao chiếm 15,1% dân số toàn tỉnh. Người Dao từ xa xưa đã có những bài thuốc cổ truyền để chữa những bệnh thông thường và cả những bệnh nan y. Tùy vào từng bệnh mà theo kinh nghiệm của người Dao sẽ sử dụng một vài loại lá, rễ, thân hoặc vỏ để chữa bệnh. Người Dao có những bài thuốc bí truyền có hiệu quả cao trong điều trị bệnh. Trong các công bố trước đây, tác giả đã đề cập đến tri thức bản địa trong việc sử dụng cây thuốc chữa bệnh của người Dao ở tỉnh Thái Nguyên.

Các nghiên cứu và bảo tồn nguồn tài nguyên cây thuốc của dân tộc thiểu số nhằm khai thác, phát triển các thuốc mới từ thảo dược cũng được nhiều quốc gia quan tâm. Tại Trung Quốc, nhiều nhóm nghiên cứu khác nhau đã nghiên cứu về cách thức sử dụng cây thuốc cũng như phương thức bảo tồn nguồn tài nguyên dược liệu trong các bài thuốc của dân tộc Yi sống tại Tứ Xuyên, hay đa dạng các cây thuốc bài thuốc của các dân tộc khác nhau như Yi, Hani, Bai, Dai, Zhuang, Miao, Hui sống tại Vân Nam, Trung Quốc. Tương tự như vậy, nghiên cứu và bảo tồn dược liệu truyền thống theo kinh nghiệm của người dân tộc thiểu số sống trên các vùng núi cao ở các quốc gia như Nepal, Ấn Độ, Myanma, Bangladesh và Pakistan cũng được đề cập nhiều trong các công bố khác nhau. Điều này cho thấy, việc khai thác tri thức bản địa của người dân tộc thiểu số để phục vụ cho sự phát triển các thuốc mới đang được quan tâm, chú trọng ở nhiều quốc gia trên thế giới. Trong nghiên cứu này, tác giả tiếp tục điều tra nguồn tài nguyên cây thuốc cũng như kinh nghiệm trong việc sử dụng cây thuốc để bảo vệ sức khỏe của đồng bào dân tộc Dao ở xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang.

Trong quá trình điều tra, thu thập thông tin, tác giả thấy kinh nghiệm sử dụng các loài cây cỏ làm thuốc chữa bệnh của người Dao nơi đây rất đặc sắc. Đặc biệt trong ngôn ngữ của người Dao địa phương, hầu hết cây thuốc đều được gắn từ “đia” có nghĩa là “thuốc” như: Cai canh đia (Bạc thau tím - Argyreria nervosa), Chàn đia gyu (Bìm lông - Ipomea eriocarpa), Thụt phim đia (Thanh phong hoa nhỏ - Sabia parviflora),… Hoặc trong cách gọi tên cây thuốc của người Dao mang ý nghĩa giải thích cho tác dụng của cây như: Đìang gián pẹ (Đại bi - Blumea balsamifera) là cây chữa tan máu (“Đìang” là cây, “gián” là tan, “pẹ” là trắng). Từ “mia” có nghĩa là cỏ, chỉ những cây thuốc thân thảo (cỏ) như: Chiệp tam mia - (Mật đất - Picria fel-terrae), “chiệp” ý chỉ con gấu, “tam” là mật, nghĩa là cỏ mật gấu do loài cây thuốc này đắng như mật gấu dùng để giải nhiệt cơ thể khi làm việc quá sức, mệt mỏi, nước tiểu vàng,…

Đã thu được 89 loài thực vật bậc cao có mạch: ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 1 loài thuộc 1 chi và 1 họ, ngành Mộc lan (Magnoliophyta) có 88 loài thuộc 74 chi và 43 họ có công dụng làm thuốc. Dạng cây thuốc được người Dao sử dụng nhiều nhất là dạng cây thảo (Th) với 25 loài, cây gỗ nhỏ (Mi) với 18 loài, cây leo (Lp) có 18 loài, cây bụi (Na) 15 loài, cây kí sinh và bán kí sinh (Pp) có 8 loài, cây gỗ trung bình (Me) có 5 loài. Nơi sống của cây thuốc chủ yếu là ở rừng với 47 loài, ở đồi 24 loài, ở ven suối 11 và ở vườn là 7 loài. Sử dụng các bộ phận để làm thuốc bao gồm: cả cây có 42 loài, lá có 19 loài, rễ có 13 loài, thân có 11 loài, vỏ có 3 loài, nhựa có 1 loài. Số lượng cây thuốc thuộc diện cần bảo tồn có 2 loài, chiếm 2,25% tổng số loài cây thuốc thu được.