Ảnh minh họa: Internet

Trong những năm gần đây, thông qua các hoạt động khuyến nông, khuyến ngư và các chương trình phát triển thủy sản, các tiến bộ kỹ thuật đã được áp dụng nhiều vào sản xuất giúp thúc đẩy nghề nuôi trồng thủy sản nước ngọt ở nước ta ngày càng phát triển. Với chính sách thay đổi cơ cấu vật nuôi theo hướng đa dạng hóa thì nhu cầu của người dân lại tăng lên. Trong đó, cá Bỗng được coi là một trong số các đối tượng nuôi có giá trị của khu vực trung du miền núi phía Bắc. Đây là loài cá bản địa quý hiếm thường thấy trên sông Hồng tập trung từ Yên Bái trở lên, trên sông Lô từ Tuyên Quang trở lên và trên sông Lam phần chảy qua huyện Tương Dương, Con Cuông. Cá Bỗng gặp ở sông Thu Bồn và sông Trà Khúc.

Mặc dù là loài đem lại hiệu quả kinh tế tương đối cao cho người nuôi trồng thủy sản và được thị trường ưa chuộng bởi chất lượng thịt thơm ngon, giàu dinh dưỡng nhưng nguồn lợi cá Bỗng ở nước ta đang bị giảm sút nghiêm trọng. Nguyên nhân chính là do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu thời gian gần đây và việc đắp đập làm hồ thủy điện hoặc hồ thủy lợi đã làm cá Bỗng không di cư sinh sản được. Ngoài ra, việc khai thác quá mức như dùng xung điện, thuốc nổ... cũng góp phần làm cho sản lượng cá Bỗng sụt giảm nhanh chóng. Tuy là loài có nguồn gen quý và có giá trị kinh tế nhưng nghiên cứu và xuất bản về cá Bỗng ở nước ta là rất ít; trong số đó chỉ có xuất bản của Nguyễn Tất Đắc (2018). Theo tác giả này thì việc nghiên cứu sản xuất nhân tạo giống cá Bỗng và nuôi thương phẩm cá ở trong ao và trong lồng đã thành công với những kết quả nổi bật. Nghiên cứu cũng đưa ra luận điểm, các quần thể cá Bỗng ở các tỉnh miền núi phía Bắc nước ta có đa dạng di truyền thấp. Tuy nhiên, các thông số để đánh giá đa dạng di truyền thì không được đề cập đến. Trong khi đó, trên thế giới, nghiên cứu về cá Bỗng (Spinibarbus denticulatus) chủ yếu là ở Trung Quốc. Tại quốc gia này, các nhà nghiên cứu đã ứng dụng công nghệ sinh học phân tử để nghiên cứu định danh loài, công bố trình tự gen hoàn chỉnh của mtDNA, hay nghiên cứu về sự biểu hiện của các hormon sinh dục ở cấp độ phân tử.

Với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật, hiện nay có rất nhiều phương pháp khác nhau cho phép đánh giá đa dạng di truyền của một loài. Trong đó, chỉ thị phân tử là phương pháp được sử dụng phổ biến và cho kết quả đáng tin cậy. Việc nghiên cứu so sánh trình tự đoạn gen COI đóng vai trò quan trọng trong phân loại, xác định quan hệ di truyền và đánh giá đa dạng di truyền. Do đó, chúng tôi thực hiện nghiên cứu này nhằm đóng góp cơ sở dữ liệu nguồn gen về cá Bỗng tại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu sẽ là nguồn dữ liệu căn cứ hữu ích trong việc đề xuất các biện pháp bảo vệ nguồn lợi, bảo tồn đa dạng nguồn gen, chọn giống, tái tạo và phát triển nguồn gen cá Bỗng ở nước ta trong thời gian tới.

Ba quần thể cá Bỗng thu tại Hà Giang, Tuyên Quang, Hòa Bình có tính đa dạng di truyền tương đối cao và có sự sai khác di truyền lớn. Gen COI là ứng viên được lựa chọn làm chỉ thị phân tử trong nghiên cứu có mức độ đa hình cao ở cá Bỗng (Spinibarbus denticulatus). Kết quả của nghiên cứu này đóng góp cơ sở khoa học về dữ liệu nguồn gen của cá Bỗng ở nước ta, có ý nghĩa tham chiếu ở trong và ngoài nước cho các nghiên cứu sau này liên quan đến cá Bỗng.