Xu hướng người đọc chuyển dần từ báo in qua báo mạng là rất rõ. Báo in kinh doanh bằng phát hành và bán quảng cáo, cả hai đều dựa nhiều vào yếu tố số lượng in, càng cao càng thu được nhiều. Trước đây, báo in cho ra đời báo mạng nhằm mục đích quảng bá tên tuổi là chính. Vì thế nhiều nơi nghĩ một cách dễ dãi, cho các nơi sao chép bài càng nhiều càng tốt vì nhờ đó càng nhiều người biết đến báo mình. Nay một khi báo in gặp khó khăn, ai nấy đều phải tính chuyện kinh doanh báo mạng.

Báo mạng tạo doanh thu, trước tiên, cũng là nhờ quảng cáo. Thế nhưng quảng cáo trên Internet vẫn chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong tổng doanh thu quảng cáo trên thị trường (dưới 5%). Con số ít ỏi này lại rất kén nơi để quảng cáo, chỉ chịu rót tiền vào những tờ có nhiều người đọc nhất. Báo in thì số lượng in còn giữ kín được chứ với báo mạng, đo đếm bao nhiêu người vào, ở lại trong bao lâu, đọc bao nhiêu bài, các công ty quảng cáo nắm rất rõ. Thậm chí họ còn biết chi tiết, người đọc ở độ tuổi nào là nhiều nhất, địa bàn ở đâu đông nhất, đọc bằng phương tiện gì...

Thế là các báo phải nhìn lại và phát hiện ra một điều gây choáng váng: những nơi tổng hợp tin tức, chuyên lấy bài của mình, nay lại là nơi được nhiều người vào đọc nhất, thu hút được nhiều quảng cáo nhất; nơi chuyên sao chép, vì chọn toàn bài hay của các báo, lại là nơi ăn nên làm ra nhất. Đồng loạt tất cả đều thấy phải bảo vệ bản quyền để bảo vệ nguồn doanh thu của mình.

Một nguồn doanh thu tiềm năng khác là bán báo qua mạng. Thử hình dung cách một số tờ như New York Times đang áp dụng, rất có thể một tờ báo mạng ăn khách ở Việt Nam khóa nội dung lại rồi tổ chức bán ở nhiều dạng. Nhờ cơ sở hạ tầng của việc nạp tiền qua điện thoại di động đã có sẵn, rất dễ tổ chức một hình thức, qua đó, người đọc có thể trả tiền mua từng bài báo mình muốn đọc, hay mua quyền truy cập toàn bộ trong một ngày, một tuần hay một tháng. Tất cả có thể thực hiện qua điện thoại di động khi người mua bấm số đăng ký và bị trừ một khoản tiền trong tài khoản, sau đó được cung cấp một mã số để vào đọc. Nhưng mô hình này sẽ nhanh chóng đổ vỡ nếu không làm mạnh chuyện bảo vệ bản quyền - sẽ có người vào mua bài rồi sau đó sao chép đi khắp nơi thì làm sao tờ báo bán được cho người khác.

Câu chuyện bản quyền tưởng chừng dễ đạt sự nhất trí ở các báo, vấn đề là cùng làm mạnh và theo dõi việc thực thi. Thế nhưng, trong thực tế, sẽ có nhiều vấn đề nảy sinh.

Thứ nhất là sự mâu thuẫn giữa mô hình “tiệm tạp hóa” và “siêu thị” báo chí. Nhìn ở góc độ người đọc tiếp cận thông tin qua mạng, dù đó là máy tính để bàn, máy tính xách tay hay máy tính bảng, điện thoại di động, họ không quan tâm đang đọc tờ báo nào mà chỉ đọc những tin bài thu hút sự chú ý của họ. Vì thế cách đọc phổ biến hơn cả không phải là vào từng tờ báo để đọc mà đọc từ giới thiệu của bạn bè trên Facebook, từ sự bàn tán xôn xao trên một diễn đàn nào đó hay vào các nơi tổng hợp sẵn tin bài từ nhiều nguồn để đọc. Đây cũng là thói quen của nhiều người đọc ở các nước, vì vậy, những nơi tổng hợp thông tin như Google News được nhiều người vô ra hơn cả. Ở nước ta có khá nhiều nơi tổng hợp thông tin như thế. Cấm những nơi này đăng lại tin tức, chắc chắn số lượng người truy cập sẽ giảm, tính phổ biến thông tin sẽ giảm.

Như vậy, vấn đề đầu tiên là giữa các nơi sản xuất tin bài và nơi đăng tải như một siêu thị phải ngồi lại để có sự thỏa thuận làm hài lòng cả hai bên. Đó có thể là mô hình chỉ giới thiệu tít và vài ba câu đầu tin như Google News đang làm; hoặc nơi nào muốn thì chia sẻ nguyên tin bài để lấy phí. Và dĩ nhiên không còn chuyện lấy tin bài miễn phí vô tội vạ như hiện nay nữa.

Thứ hai, xu hướng của người đọc trên Internet là muốn miễn phí. Ít ai muốn đăng ký phiền phức, còn chuyện trả tiền càng hiếm hoi hơn nữa. Cho nên có thể thấy trước mô hình trả tiền để đọc báo phải vượt qua nhiều trở ngại, trước khi có thể thành công ở Việt Nam. Nhưng một hệ lụy có thể thấy ngay nếu mô hình này được áp dụng rộng rãi: sự lên ngôi của những tờ báo viết dễ dãi, câu khách bằng chuyện rẻ tiền, cho đọc thoải mái để đổi lại quảng cáo nhiều hơn. Các tờ báo nghiêm túc khi khóa bài lại có thể đã đẩy đi xa những bạn đọc tiềm năng để cuối cùng họ sẽ đi theo các trang miễn phí, bất kể tin tức có nhảm nhí đến đâu. Và như thế, vai trò của báo chí cũng đã thất bại, không còn cung cấp cho bạn đọc thông tin để họ ứng xử trong cuộc sống nữa rồi.

Những vấn đề kỹ thuật mà chúng tôi từng nêu cũng là trở ngại lớn: Nơi xử lý vi phạm bản quyền là Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch chứ không phải là Bộ Thông tin và Truyền thông. Lẽ ra ở đây phải áp dụng quy luật “có đi có lại” - Bộ Thông tin và Truyền thông là nơi cấp phép cho báo chí làm nhiều việc như ra số báo Tết, tăng trang, tăng kỳ. Các báo phải tuân thủ chuyện bản quyền để mong bộ sau này cấp phép nhanh chóng chứ Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch thì có liên quan gì đến báo chí mà họ sợ, với lại nguồn lực ở đâu để làm công tác quản lý nhà nước về bản quyền.