Với chất thải nông nghiệp nguy hại là các hóa phẩm nông nghiệp không nhãn mác, các chai lọ bằng nhựa, thủy tinh hay kim loại đã và đang được vứt bỏ không đúng cách đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng, chính nhà nông phải chung tay làm sạch… 

Nguy cơ gây ung thư 

Theo nghiên cứu của Viện Môi trường Nông nghiệp Việt Nam, mỗi năm chúng ta đã đổ vào môi trường khoảng 195 tấn thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) từ các chất thải nông nghiệp, do lượng thuốc còn bám lại trên vỏ bao bì trung bình chiếm tới 1,85% tỷ trọng bao bì. Đây là loại chất thải rắn độc hại mà người nông dân chưa có ý thức thu gom để xử lý tập trung, gây tác động xấu đến môi trường đất, nước, không khí. Chỉ tại An Giang, với tổng diện tích gieo trồng 662.500ha, ước tính, tổng khối lượng bao bì thuốc BVTV thải ra môi trường hàng năm trên 1.100 tấn, tương đương 20,8 tấn thuốc BVTV tồn đọng trong môi trường…

Theo PGS.TS Bùi Thị Nga, ĐH Cần Thơ, lượng thuốc BVTV giờ không chỉ dùng cho cây lúa mà còn được sử dụng phổ biến trên cây rau và một số loại cây trồng khác. "Kết quả nghiên cứu cho thấy, 100% hộ sản xuất nông nghiệp đều nhiễm độc thuốc BVTV. Có 2 dạng nhiễm độc: Cấp tính biểu hiện ho, tức thở, nhức đầu…và nhiễm độc mãn tính  làm gia tăng tỷ lệ ung thư”. Cục Y tế dự phòng cho biết hàng năm trên 5.000 trường hợp nhiễm độc hóa chất do thuốc BVTV phải cấp cứu tại các bệnh viện, trên 300 trường hợp tử vong.

Tại một hội thảo về xử lý rác thải nông nghiệp tổ chức tại An Giang mới đây, Phó Chủ tịch UBND tỉnh An Giang Lê Văn Nưng cho biết, tỉnh đang gặp khó khăn trong việc lựa chọn công nghệ tối ưu để xử lý rác thải nông nghiệp do vốn đầu tư lớn, công tác thẩm định, quản lý, vận hành đòi hỏi trình độ cao, chuyên nghiệp… Các doanh nghiệp sản xuất thuốc BVTV vì vậy cần tính toán trong việc thu hồi, xử lý rác của mình. Sở TN&MT, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh phải là đầu mối chương trình xử lý rác thải nông nghiệp nguy hại. Trước mắt, chọn một huyện làm điểm rút kinh nghiệm để nhân rộng trong toàn tỉnh.

Dùng sức mạnh cộng đồng quản lý ô nhiễm

PGS.TS Bùi Thị Nga cho rằng, giải pháp trước mắt cần xây dựng mô hình thu gom và phân loại chất thải tại hộ gia đình, khuyến cáo nông dân hạn chế đến mức thấp nhất việc sử dụng hóa chất thuốc BVTV, chỉ sử dụng thuốc khi thật sự cần thiết. Song ở xã Vĩnh Thủy, huyện Vĩnh Linh (tỉnh Quảng Trị) gần một năm nay, Hội Nông dân xã đã triển khai thành công mô hình thu gom rác thải thuốc BVTV tồn đọng trên đồng ruộng. 

15 bể chứa bằng bêtông để thu gom rác thải thuốc BVTV được Hội Nông dân Vĩnh Thủy xây dựng, đặt ở những vị trí thuận lợi, bên cạnh các trục đường chính dẫn ra đồng ruộng để tiện cho người dân bỏ chai lọ, vỏ thuốc BVTV đã qua sử dụng. Hội vận động nông dân không vứt rác, xác chết súc vật xuống ao, hồ, kênh mương, thu gom, xử lý các loại vỏ bao thuốc BVTV trên đồng ruộng, đưa về bãi tập kết rác cộng đồng để tiêu hủy... Đây là địa phương đầu tiên của tỉnh Quảng Trị triển khai mô hình này, được nông dân hưởng ứng tích cực và chính quyền địa phương đồng tình ủng hộ. Hoạt động này góp phần làm thay đổi nhận thức và trở thành thói quen trong đời sống sinh hoạt của người dân xã Vĩnh Thủy. Chủ tịch Hội Nông dân xã Trần Đăng Chiến cho biết: Tới đây, Hội tiếp tục xây dựng thêm nhiều điểm thu gom rác nữa tại các thôn còn lại. 

Thực ra giải bài toán ô nhiễm môi trường nông thôn không dễ do những đặc thù của khu vực này, như nguồn phát thải nhỏ lẻ ô nhiễm phân tán nên việc kiểm tra, đo lường ô nhiễm gặp khó, chi phí hành chính cao. Thứ nữa, người nông dân thu nhập thấp nên không dễ áp những chính sách môi trường cứng nhắc như phạt nặng hoặc cảnh cáo có thể làm trầm trọng thêm vấn đề nghèo đói, từ đó quay lại tác động xấu đến môi trường. Song nông thôn lại có những quy tắc xã hội riêng, nhiều trường hợp có thể có hiệu lực mạnh hơn cả những quy định luật pháp, như "phép vua thua lệ làng”. 

Với những tính chất đặc thù ô nhiễm môi trường nông thôn như vậy, theo TS. Phạm Khánh Nam, có thể phát triển cách quản lý cộng đồng theo cách Elinor Ostrom - người đoạt giải Nobel kinh tế học 2009, cổ súy. Đó là dùng sức mạnh hợp tác cộng đồng để quản lý ô nhiễm môi trường ở nông thôn. Thành công ở Vĩnh Thủy có thể xem là mô hình hay cho cách quản lý đó.