Thiếu máy, thiếu người !

 Năm 2012, ĐBSCL có hơn 7.000 máy gặt đập liên hợp (GĐLH), giải quyết trên 40% diện tích lúa và 9.600 máy sấy lúa đáp ứng 33% sản lượng lúa Hè thu. Tuy số lượng máy đã tăng nhiều so với giai đoạn 2005-2006, nhưng theo tính toán của tiến sĩ Phạm Văn Tấn, Phó Giám đốc Viện Cơ điện Nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch: Mỗi năm ĐBSCL tổn thất sau thu hoạch 13,7% trên sản lượng hơn 20 triệu tấn, “mất” khoảng 13.700 tỉ đồng.

 Trong vụ Đông xuân mới đây, do diễn biến bất thường của thời tiết liên tục xuất hiện mưa lớn, nhiều nông dân đã khóc ròng nhìn lúa đổ sập mà chờ mỏi mắt không thấy máy GĐLH. “Mưa rồi triều cường làm nền đất yếu, lúa đổ sập, máy GĐLH thì biệt tăm. Phải tốn hơn 500.000 đồng/công cắt nhưng chất lượng lúa quá thấp, thương lái lại chê” - anh Cao Trí Thức, nông dân xã Long Bình, huyện Long Mỹ, tỉnh Hậu Giang, ấm ức nói.

Tình trạng này cũng xảy ra phổ biến ở Đồng Tháp, Long An… “Giao thông, thủy lợi nội đồng hiện nay còn rất hạn chế, nên khó tạo ra nền đất vững chắc để máy GĐLH hoạt động hiệu quả. Hiện nay, khó khăn càng gia tăng khi nông dân gieo sạ đồng loạt, thu hoạch rộ cùng lúc, áp lực tìm máy GĐLH trong dân càng gia tăng. Trong khi đó, quá trình chuyển dịch lao động sang làm dịch vụ (đi làm công nhân ở các khu, cụm công nghiệp), khiến lao động cắt lúa thủ công thiếu nghiêm trọng. Nếu thu hoạch bằng tay, lại phát sinh thêm tình huống thiếu máy suốt” - ông  Nguyễn Văn Dương, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp chỉ ra vấn đề tồn tại.

 Lãnh đạo một số tỉnh trong vùng cho biết: quy định mua máy nội địa hóa trên 60% mới được hỗ trợ lãi suất đang làm chậm tiến trình cơ giới hóa nông nghiệp. Thực tế, nông dân thích mua máy GĐLH do nước ngoài sản xuất hơn. Nhiều tỉnh phải “xé rào” hỗ trợ lãi suất 100% trong 2 năm cho nông dân mua máy GĐLH ngoại để đáp ứng nhu cầu của nông dân. Thế nhưng, lực lượng phục vụ nghiên cứu, sản xuất và vận hành ngành cơ khí đang ngày càng khan hiếm.

 Tiến sĩ Nguyễn Văn Khải, Khoa Công nghệ - Trường Đại học Cần Thơ, cho biết: “Từ năm 1979-1995, Trường Công nhân Cơ khí nông nghiệp 2 Trung ương (hiện nay chuyển thành Trường Cao đẳng Cơ điện và Nông thôn Nam bộ). mỗi năm đào tạo 150 học viên ngành sử dụng cơ khí nông nghiệp. Nhưng từ năm 1996 đến nay, không có học viên theo học. Tương tự, Khoa Cơ khí nông nghiệp Trường Đại học Cần Thơ (hiện nay chuyển thành Khoa Công nghệ) đã 13 năm nay không có sinh viên theo học ngành cơ khí nông nghiệp. Trình độ nguồn nhân lực đang thực hiện cơ giới hóa sản xuất trong chế tạo, sử dụng máy và khuyến nông còn hạn chế; đa số chưa được đào tạo từ trường lớp chuyên về cơ giới hóa nông nghiệp. Đây là những vấn đề cần được cơ quan chức năng quan tâm định hướng hiện đại hóa sản xuất nông nghiệp”.

 Đùn đẩy trách nhiệm sấy lúa ?

 Nếu như tỷ lệ máy GĐLH đã chiếm 30-45% trong thu hoạch lúa ở ĐBSCL, thì tỷ lệ sấy lúa lại thấp hơn nhiều. Nhiều tỉnh, tỷ lệ này chỉ dừng ở mức 20%, dù các lò sấy lúa đã có trước máy GĐLH hơn 10 năm. Các lò sấy vỉ ngang đầu tiên ở ĐBSCL được nông dân đầu tư với quy mô nông hộ và sấy dịch vụ nhỏ nay đã trở nên lạc hậu. Vì xét về yếu tố kỹ thuật máy sấy dạng này chỉ dừng ở mức sấy cho lúa khỏi lên mộng khi gặp mưa trong vụ Hè thu. Sự xuất hiện của các máy sấy hiện đại hình tháp gần đây, do các doanh nghiệp đầu tư, tỏ ra hiệu quả. Nhưng quy mô đầu tư hiện nay vẫn còn nhỏ (chỉ đáp ứng khoảng 10%) so với nhu cầu rất lớn. Bà Lưu Thị Lan, Phó Giám đốc Công ty Cổ phần Gentraco (TP.Cần Thơ), nhận định: “Hệ thống sấy dịch vụ tại địa phương chưa đáp ứng nhu cầu; một số sấy nhanh không đạt chất lượng hoặc nhiều nơi không có lò sấy… Công ty Gentraco bao tiêu lúa hàng hóa cho nông dân. Doanh nghiệp và nông dân làm tốt nhưng “ông thứ ba” là lò sấy yếu hoặc không có đã làm giảm chất lượng lúa, kéo theo giá thu mua không cao”.

“Thực tế sấy lúa công nghiệp mới giải quyết các vấn đề sản xuất và xuất khẩu gạo lớn. Đáng tiếc hiện nay ĐBSCL không có “hậu cần” phục vụ cho xuất khẩu như máy sấy công nghiệp. Cần nhanh chóng hình thành các máy sấy hiện đại gắn với cách điều hành linh động để giảm thất thoát sau thu hoạch” - kỹ sư Nguyễn Thế Hà, tư vấn cho Công ty TNHH Cơ khí Công nông nghiệp Bùi Văn Ngọ đề xuất. Theo tính toán của kỹ sư Hà, cần đầu tư khoảng 6.000 tỉ đồng để nâng công suất sấy lúa lên khoảng 200.000 tấn/ngày, thay vì khoảng 50.000-70.000 tấn/ngày như hiện nay. Tiến sĩ Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện lúa ĐBSCL nhận định: “Cơ giới hóa mang lại nhiều lợi ích: Nâng cao hiệu quả kỹ thuật, hiệu quả kinh tế, giải phóng bớt lực lượng lao động nông nghiệp; tiết kiệm giống, phân bón, nước; cải thiện chất lượng nông sản; bảo vệ môi trường. Để đáp ứng nhu cầu sản xuất lúa hàng hóa trong giai đoạn hội nhập, cần ứng dụng cơ giới hóa đồng bộ vào sản xuất. Nhà nước cần tiếp tục bổ sung hoàn thiện một số chính sách, thúc đẩy ứng dụng cơ giới hóa trong sản xuất lúa; đẩy mạnh quy hoạch xây dựng mô hình cánh đồng mẫu lớn… Đặc biệt là vai trò chủ động của các doanh nghiệp kinh doanh, xuất khẩu gạo trong việc đầu tư hệ thống sấy lúa, kho chứa để thu mua, tồn trữ lúa - nhất là giai đoạn thu hoạch rộ”. Đây chính là giải pháp thiết thực góp phần ổn định sản xuất, khắc phục tình trạng “được mùa, mất giá” trong sản xuất nông nghiệp hiện nay.

 “Chúng tôi đang đau đầu. Vì nếu yêu cầu doanh nghiệp xây dựng máy sấy đúng nghĩa, doanh nghiệp không đủ vốn, chỗ đặt máy sấy ở đâu? Doanh nghiệp xuất khẩu gạo không thể bỏ ra mấy trăm tỉ đồng đầu tư sấy hết nguồn lúa… Sấy lúa xong rồi bỏ phí. Phải kết hợp doanh nghiệp, nông dân, thương lái làm khâu này” - ông Phạm Văn Bảy, Phó Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam “diễn giải”! Cách nói của ông Phạm Văn Bảy làm nhiều người có cách hiểu khác nhau: Đầu tư vào máy sấy lúa là lãng phí, hay doanh nghiệp xuất khẩu gạo không phải đóng vai trò chính trong việc hình thành máy sấy lúa hiện đại!? Đây cũng là vấn đề đáng lưu ý để xác lập kênh đầu tư hình thành các lò sấy hiện đại! “Cần nghiên cứu mời các đối tác nhập khẩu gạo truyền thống, liên kết với nước ngoài để đầu tư hình thành “4 nhà”, ổn định từng năm, khâu tiêu thụ mới vững chắc, ổn định hơn” - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Long Phan Anh Vũ đề xuất. Đề xuất này cũng đáng lưu ý, vì nhiều doanh nghiệp nước ngoài muốn “nhảy vào” lĩnh vực kinh doanh, xuất khẩu gạo ở Việt Nam, còn một số doanh nghiệp xuất khẩu gạo Việt Nam đang tỏ ra “hờ hững” với nông dân !?