Thời gian qua, tỉnh Điện Biên tập trung triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm quản lý, bảo vệ nguồn gen quý hiếm gắn với phục hồi hệ sinh thái tự nhiên. Thông qua các chương trình bảo tồn đa dạng sinh học, địa phương chú trọng lưu giữ, phát triển các giống loài đặc hữu, nguy cấp, đồng thời phục hồi diện tích rừng bị suy thoái.

Việc kết hợp giữa nghiên cứu khoa học với tri thức bản địa đã góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn, tạo sinh kế bền vững cho người dân vùng cao. Công tác kiểm soát khai thác tài nguyên, nâng cao nhận thức cộng đồng cũng được đẩy mạnh, hướng tới mục tiêu phát triển hài hòa giữa kinh tế và môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Không chỉ hệ thực vật, hệ động vật rừng trên địa bàn Điện Biên khá phong phú, đa dạng. Hiện toàn tỉnh có 5 trong số 6 ngành thực vật bậc cao của hệ thực vật Việt Nam, với tổng số 1.923 loài thuộc 780 chi và 196 họ. Điện Biên cũng ghi nhận 55 loài thú, trong đó nhiều loài vừa có trong Sách đỏ Việt Nam 2007 vừa có trong Nghị định 32/2006 như: Khỉ mặt đỏ, voọc xám, vượn má trắng, tê tê vàng, báo hoa mai... 188 loài chim, trong đó 12 loài đang lưu giữ nguồn gen quý hiếm như: Niệc cổ hung, gà tiền mặt vàng, gà lôi trắng, hồng hoàng, đuôi cụt nâu...

Cùng đó, hệ động vật rừng có 38 loài bò sát và 14 loài ếch nhái. Trong khi đó, hệ sinh thái thủy vực ở Điện Biên với 174 loài thực vật nổi, 79 loài động vật nổi, 101 loài động vật đáy và 175 loài cá. Nguồn tài nguyên thực vật không chỉ phong phú về số lượng mà còn đa dạng về công dụng.

Toàn tỉnh có 1.923 loài thực vật bậc cao có mạch, trong đó nhóm cây làm thuốc chiếm tỷ lệ cao nhất với 384 loài (19,96%), tiếp đến là cây cho gỗ với 279 loài (14,51%), cùng nhiều nhóm cây cung cấp thực phẩm, tinh dầu, sợi và nguyên liệu sản xuất. Đây là nguồn tài nguyên quý giá, gắn bó mật thiết với đời sống người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số. Sự phong phú và đa dạng của các hệ sinh thái đã tạo nên  tài nguyên sinh học vô cùng quý giá cho Điện Biên, không chỉ có ý nghĩa về mặt khoa học mà còn mang lại giá trị thiết thực trong phát triển kinh tế, nâng cao sinh kế cho người dân.

Tuy nhiên, trước những tác động ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu và hoạt động khai thác thiếu bền vững, hệ sinh thái đang đứng trước nhiều thách thức. Vì vậy, việc bảo tồn, phục hồi và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên cần được đặt ở vị trí trung tâm, nhằm giữ gìn sự cân bằng sinh thái và đảm bảo phát triển bền vững lâu dài. Một trong những nguyên nhân trực tiếp và rõ rệt nhất là tình trạng mất rừng. Giai đoạn 2020 đến nay, số vụ vi phạm Luật Lâm nghiệp tăng từ khoảng 180 - 260 vụ mỗi năm; diện tích rừng bị mất do chặt phá và khai thác trái phép tăng từ khoảng 60 - 80ha lên tới 110 - 130ha.

Biểu hiện rõ rệt của quá trình suy thoái rừng là sự gia tăng hệ sinh thái thứ sinh, như trảng cây bụi, tre nứa và trảng cỏ. Dù hệ sinh thái trảng cây bụi ghi nhận tới 405 loài, trảng cỏ với 259 loài, cho thấy mức độ đa dạng nhất định, nhưng đây thực chất là kết quả hình thành sau các đợt cháy rừng, khai thác quá mức, tình trạng đốt nương. Tình trạng gia tăng dân số và đô thị hóa nhanh gây áp lực lớn lên tài nguyên sinh học.

Nhu cầu đất ở, sản xuất tăng khiến rừng tự nhiên thu hẹp, đa dạng sinh học suy giảm; hoạt động khai thác, làm nương, săn bắt trái phép cũng làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm hệ sinh thái. Đơn cử, những năm trước ở nhóm cây cho gỗ và sản phẩm thuộc gỗ có tới 279 loài (đinh, đinh vàng, lim xanh, sến, táu mật...) chiếm tỷ lệ 14,51% so với tổng số loài của hệ thực vật.

Hiện nay, do tình trạng khai thác quá mức nhiều loài cây gỗ đã rơi vào tình trạng nguy cấp, đe dọa bị tuyệt chủng... và đã được cảnh báo trong Sách đỏ Việt Nam. Đặc biệt, trước giá trị cao của tài nguyên sinh học, nhiều trường hợp vẫn cố tình vi phạm.  Bên cạnh đó, hoạt động nuôi gây nuôi các loài động vật rừng nguy cấp, quý hiếm và thông thường ngày càng gia tăng, tác động không nhỏ đến hệ sinh thái. Toàn tỉnh hiện có 149 cơ sở gây nuôi các loài động vật rừng nguy cấp, quý hiếm và thông thường đang hoạt động, trong đó, có 24 cơ sở gây nuôi các loài động vật rừng nguy cấp, quý hiếm (loài nuôi chủ yếu là cầy vòi mốc, rắn hổ mang một mắt kính, cầy vòi hương, nai); có 119 cơ sở gây nuôi động vật rừng thông thường và 6 cơ sở gây nuôi động vật rừng quý hiếm và thông thường.

Tác động từ hoạt động phát triển công nghiệp và hạ tầng đã làm mất đi không ít diện tích rừng, đồng thời phá vỡ cấu trúc tự nhiên của hệ sinh thái. Những thay đổi này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến các loài động, thực vật mà còn làm biến đổi môi trường sống, khiến nhiều loài phải di cư hoặc suy giảm số lượng, thậm chí đẩy một số loài đến nguy cơ tuyệt chủng. Dưới sự tác động tổng hòa các yếu tố trên, xu thế chung của đa dạng sinh học trong tỉnh được dự báo tiếp tục suy thoái nếu không có giải pháp kịp thời và hiệu quả.

Trước tình trạng trên, nhằm phát huy vai trò của cộng đồng trong công tác bảo tồn, phục hồi đa dạng sinh học, Điện Biên thúc đẩy tiêu dùng bền vững có trách nhiệm, không sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc từ động vật hoang dã và không sử dụng đồ nhựa một lần. Bên cạnh đó, tiếp tục triển khai thực hiện Kế hoạch hành động về đa dạng sinh học để triển khai thực hiện Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 phù hợp với tình hình thực tế tại địa phương; phổ biến, hướng dẫn, thực hiện các quy hoạch, chương trình, kế hoạch, chỉ thị trong lĩnh vực bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học.

Đồng thời tăng cường ngăn chặn tình trạng khai thác quá mức và buôn bán trái phép các loài động vật, thực vật hoang dã, bảo vệ và tôn trọng các phong tục tập quán bền vững của người dân địa phương sống tại các khu vực dễ bị tổn thương như các khu bảo tồn thiên nhiên, khu vực đa dạng sinh học cao trên địa bàn tỉnh…

Những nỗ lực trong quản lý nguồn gen và phục hồi hệ sinh thái tại Điện Biên không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn tài nguyên thiên nhiên mà còn tạo nền tảng cho phát triển bền vững lâu dài. Khi các hệ sinh thái được khôi phục, đa dạng sinh học được duy trì, địa phương sẽ có thêm cơ hội phát triển kinh tế sinh thái, du lịch gắn với thiên nhiên và văn hóa bản địa. Với các giải pháp đồng bộ được triển khai sẽ góp phần đưa Điện Biên trở thành điểm sáng trong công tác bảo tồn thiên nhiên và phát triển ‘xanh’.