Ung thư phổi, dạ dày và cổ tử cung cộng lại đã chiếm gần một nửa tổng số ca ung thư thuộc nhóm "lẽ ra có thể tránh được". Ảnh: sasint / Pixabay

Ung thư vẫn là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong trên toàn cầu. Cứ theo đà hiện tại, số ca mắc được dự báo sẽ còn tăng trong vài thập kỷ tới. Đã có nhiều nghiên cứu ước tính khoảng 44% số ca tử vong vì ung thư trên thế giới có thể quy về những nguyên nhân có thể tránh hoặc kiểm soát được.

Tuy nhiên, phần lớn các ước tính trước đây chủ yếu nhìn vào con số tử vong hơn là số ca mắc, và thường mỗi lần chỉ "soi" một yếu tố nguy cơ.

Để lấp khoảng trống đó, Hanna Fink - nhà dịch tễ học ung thư tại Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) thuộc WHO ở Lyon (Pháp), và các cộng sự đã khảo sát dữ liệu toàn cầu năm 2022 về 36 loại ung thư tại 185 quốc gia.

Nghiên cứu đưa vào 30 "yếu tố nguy cơ có thể điều chỉnh" đã được chứng minh là nguyên nhân gây ung thư, trong đó có: hút thuốc; uống rượu bia; chỉ số khối cơ thể (BMI) cao; ít vận động; ô nhiễm không khí; tia cực tím; các tác nhân gây nhiễm trùng như vi khuẩn Helicobacter pylori (HP), virus gây u nhú ở người (HPV), virus viêm gan B, virus viêm gan C v.v.

Sau đó, nhóm ghép bộ dữ liệu này với thông tin từ năm 2012, ghi nhận mức độ người dân phơi nhiễm với từng yếu tố nguy cơ (ví dụ hút bao nhiêu, uống thế nào, có nhiễm tác nhân nào...). Từ đó, GS Fink và đồng nghiệp ước tính tỷ lệ số ca ung thư có thể "quy thẳng" về từng yếu tố nguy cơ cụ thể.

Cụ thể, nhóm nghiên cứu ước tính khoảng 38% trong số 18,7 triệu ca ung thư mới được ghi nhận trong năm 2022 - tương đương 7,1 triệu ca - có thể quy về những nguyên nhân có thể tránh được.

Trong đó, hút thuốc lá là "thủ phạm" lớn nhất, chiếm khoảng 15% số ca có thể phòng tránh; tiếp theo là nhiễm trùng (10%) và uống bia rượu (3%).

Một phát hiện quan trọng khác từ nghiên cứu: riêng ba loại ung thư phổi, dạ dày và cổ tử cung cộng lại đã chiếm gần một nửa tổng số ca ung thư thuộc nhóm "lẽ ra có thể tránh được" này.

Trong số 9,2 triệu ca ung thư mới ở phụ nữ, khoảng 30% được cho là có thể phòng tránh. Hơn 11% "có thể phòng" liên quan tới nhiễm trùng, chẳng hạn nhiễm virus HPV - tác nhân hàng đầu gây ung thư cổ tử cung.

Phần lớn các ca như vậy rơi vào những khu vực thu nhập thấp và trung bình, như châu Phi hạ Sahara, nơi tỷ lệ ung thư cổ tử cung cao nhất. Ngược lại, ở các vùng thu nhập cao (gồm Bắc Mỹ và phần lớn châu Âu), hút thuốc mới là nguyên nhân trội nhất khiến phụ nữ mắc ung thư nói chung.

Với nam giới trên toàn cầu, hút thuốc là yếu tố nguy cơ lớn nhất, chiếm gần một phần tư trong 4,3 triệu ca ung thư có thể phòng tránh. Và dù ở vùng thu nhập thấp hay thu nhập cao, hút thuốc vẫn là nguyên nhân đứng đầu. Đứng thứ hai là nhiễm trùng - chủ yếu ở một số khu vực của châu Phi, châu Á và Nam Mỹ - sau đó mới đến uống bia rượu.

Nhà dịch tễ học y khoa David Whiteman (Viện Nghiên cứu Y học QIMR Berghofer, Brisbane, Úc) nhận xét đây là một công trình "rất chắc tay", và nó phát tín hiệu rằng thế giới cần tăng tốc, nỗ lực kiểm soát ung thư. Ông nói thêm, dựa trên bộ dữ liệu đầy đủ, bao quát này, giới khoa học có thể tiếp tục tiến hành các nghiên cứu so sánh giữa các vùng.

Về phần mình, GS Fink nhận định, tránh những yếu tố nguy cơ mà ta có thể thay đổi, kiểm soát hoặc quản lý là "một trong những cách hiệu quả nhất để giảm gánh nặng ung thư trong tương lai".

Đồng thời, bà kỳ vọng các kết quả nghiên cứu sẽ được dùng để xây dựng chiến lược phòng ngừa ung thư dựa trên những yếu tố nguy cơ lớn nhất ở từng khu vực, tách theo nam và nữ. "Không có một công thức chung cho tất cả," bà chia sẻ.

Kết quả nghiên cứu vừa được công bố trên Nature Medicine.

Việt Anh tổng hợp