1. GIỚI THIỆU

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, hoạt động xuất khẩu đóng vai trò then chốt trong chiến lược phát triển kinh tế của Việt Nam. Ngành thủy sản là một trong những ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp đáng kể vào kim ngạch xuất khẩu quốc gia. Trong đó, bột cá là sản phẩm có giá trị gia tăng cao, được sử dụng rộng rãi trong ngành thức ăn chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản trên toàn cầu.

Tuy nhiên, sản lượng xuất khẩu bột cá của Việt Nam trong những năm gần đây có nhiều biến động do chịu tác động từ sự suy giảm nguồn lợi thủy sản, biến đổi khí hậu, chi phí sản xuất gia tăng và những thay đổi trong chính sách thương mại quốc tế. Bên cạnh đó, sự tham gia của Việt Nam vào nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới vừa mở ra cơ hội mở rộng thị trường, vừa đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực dự báo và điều tiết xuất khẩu.

Trong bối cảnh đó, việc áp dụng các mô hình dự báo chuỗi thời gian nhằm ước lượng xu hướng và sản lượng xuất khẩu trong ngắn hạn và trung hạn là cần thiết. Các kết quả dự báo không chỉ giúp doanh nghiệp chủ động trong kế hoạch sản xuất – kinh doanh mà còn hỗ trợ các cơ quan quản lý nhà nước trong công tác hoạch định chính sách xuất khẩu hiệu quả và bền vững.

Xuất phát từ thực tiễn trên, nghiên cứu này lựa chọn mô hình SARIMA – một trong những mô hình dự báo chuỗi thời gian phổ biến và hiệu quả – để phân tích và dự báo sản lượng xuất khẩu bột cá của Việt Nam.

2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

Mô hình ARIMA và các biến thể mở rộng như SARIMA được sử dụng rộng rãi trong dự báo chuỗi thời gian kinh tế nhờ khả năng mô hình hóa mối quan hệ phụ thuộc theo thời gian và yếu tố mùa vụ. Đối với các chuỗi dữ liệu có tính chu kỳ theo tháng hoặc theo quý, mô hình SARIMA cho phép xử lý hiệu quả các thành phần xu hướng, ngẫu nhiên và mùa vụ.

Nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước đã ứng dụng mô hình SARIMA để dự báo sản lượng nông nghiệp, thủy sản và kim ngạch xuất khẩu, cho thấy độ chính xác cao và tính ứng dụng thực tiễn rõ rệt. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu về dự báo sản lượng xuất khẩu bột cá của Việt Nam còn tương đối hạn chế, đặc biệt trong bối cảnh dữ liệu mới và sự biến động mạnh của thị trường quốc tế.

Do đó, nghiên cứu này góp phần bổ sung bằng chứng thực nghiệm về hiệu quả của mô hình SARIMA trong dự báo xuất khẩu bột cá, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng chính sách xuất khẩu phù hợp.

3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1. Dữ liệu nghiên cứu

Dữ liệu sử dụng trong nghiên cứu là chuỗi thời gian sản lượng xuất khẩu bột cá của Việt Nam theo tháng, được thu thập từ Tổng cục Hải quan Việt Nam trong giai đoạn từ tháng 01 năm 2018 đến tháng 04 năm 2023. Dữ liệu được xử lý nhằm loại bỏ các giá trị bất thường và đảm bảo tính liên tục của chuỗi thời gian.

3.2. Mô hình SARIMA

Mô hình SARIMA là sự mở rộng của mô hình ARIMA nhằm xử lý các chuỗi thời gian có yếu tố mùa vụ. Mô hình được ký hiệu là SARIMA(p,d,q)(P,D,Q)$_s$s​, trong đó p, d, q lần lượt là bậc của thành phần tự hồi quy, sai phân và trung bình trượt, còn P, D, Q và s đại diện cho các thành phần mùa vụ.

Quá trình xây dựng mô hình bao gồm các bước kiểm định tính dừng của chuỗi dữ liệu, xác định các tham số phù hợp thông qua đồ thị ACF và PACF, ước lượng mô hình và kiểm định phần dư.

3.3. Quy trình dự báo

Nghiên cứu sử dụng phần mềm R và ngôn ngữ lập trình Python để xây dựng và đánh giá các mô hình SARIMA khác nhau. Mô hình có tiêu chí AIC và BIC thấp nhất, đồng thời phần dư thỏa mãn giả định nhiễu trắng, được lựa chọn làm mô hình dự báo tối ưu.

4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

Kết quả ước lượng cho thấy mô hình SARIMA(1,0,0)(1,0,0)$_{12}$12​ là mô hình phù hợp nhất để mô tả chuỗi thời gian sản lượng xuất khẩu bột cá của Việt Nam. Mô hình này cho kết quả dự báo có độ chính xác cao, sai số nhỏ và bám sát xu hướng biến động thực tế của dữ liệu.

Kết quả dự báo cho 8 tháng cuối năm 2023 cho thấy sản lượng xuất khẩu bột cá có xu hướng ổn định, tuy nhiên vẫn tiềm ẩn nguy cơ biến động do tác động từ thị trường quốc tế và nguồn cung trong nước. Điều này đặt ra yêu cầu cần có các giải pháp quản lý linh hoạt nhằm đảm bảo hiệu quả xuất khẩu và cân đối nguồn cung nội địa.

5. KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH

Từ kết quả nghiên cứu, một số khuyến nghị được đề xuất đối với các nhà hoạch định chính sách, bao gồm tăng cường đa dạng hóa thị trường xuất khẩu nhằm giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống, khai thác hiệu quả cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do, quy hoạch hợp lý vùng nuôi trồng thủy sản để đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định và điều tiết sản lượng xuất khẩu nhằm tránh tình trạng thiếu hụt bột cá trong nước.

6. KẾT LUẬN

Nghiên cứu đã chứng minh tính hiệu quả của mô hình SARIMA trong dự báo sản lượng xuất khẩu bột cá của Việt Nam. Kết quả dự báo cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc hoạch định chính sách xuất khẩu thủy sản theo hướng bền vững và hiệu quả hơn trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.