Vừa qua, số liệu do ngành điện công bố cho thấy một điểm đáng chú ý khi tổng sản lượng điện thương phẩm của EVN năm 2025 ước đạt 287,9 tỷ kWh, chỉ tăng 4,9% so với năm 2024, trong khi tăng trưởng GDP của nền kinh tế đạt 8,02%. 

Sự chênh lệch này khiến không ít ý kiến băn khoăn, thậm chí đặt câu hỏi liệu có tồn tại "độ vênh" giữa tăng trưởng kinh tế và tăng trưởng tiêu thụ điện, vốn lâu nay thường được xem là hai chỉ tiêu có quan hệ song hành.

Tuy nhiên, theo TS. Ngô Trí Long, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu giá (Bộ Tài chính), việc tăng trưởng điện thương phẩm thấp hơn tăng trưởng GDP trong năm 2025 không phải là dấu hiệu bất thường, mà ngược lại, phản ánh sự thay đổi tích cực trong cơ cấu tăng trưởng và hiệu quả sử dụng năng lượng của nền kinh tế Việt Nam. Đây cũng là xu hướng phù hợp với mục tiêu phát triển bền vững, giảm dần phụ thuộc vào mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào tiêu hao năng lượng.

Không phải mọi động lực tăng trưởng đều kéo theo mức tiêu thụ điện lớn

Nếu đặt hai con số cạnh nhau khi điện thương phẩm tăng 4,9%, GDP tăng trên 8%, có thể thấy hệ số đàn hồi điện/GDP năm 2025 nhỏ hơn 1, tức là điện tăng chậm hơn tăng trưởng kinh tế. Theo TS. Ngô Trí Long, đây là chỉ dấu quan trọng phản ánh chất lượng tăng trưởng, chứ không đơn thuần là vấn đề cung - cầu điện năng.

Để lý giải hiện tượng này, cần nhìn nhận tổng thể trên nhiều phương diện, từ động lực tăng trưởng GDP, điều kiện thời tiết, cho đến xu hướng sử dụng năng lượng trong nền kinh tế.

Trước hết, động lực tăng trưởng GDP năm 2025 đến nhiều từ đầu tư công, đặc biệt là các dự án hạ tầng quy mô lớn như đường cao tốc, sân bay, các công trình giao thông trọng điểm. Đây là những dự án có tổng vốn đầu tư rất lớn, lên tới hàng chục nghìn, thậm chí hàng trăm nghìn tỷ đồng, đóng góp đáng kể vào tăng trưởng GDP.

Tuy nhiên, theo TS. Ngô Trí Long, mức tiêu thụ điện trong quá trình xây dựng hạ tầng lại không cao, hoàn toàn khác với các ngành sản xuất công nghiệp, nơi điện năng là đầu vào thiết yếu và tiêu thụ với khối lượng lớn. Trong khi đó, điện phục vụ sản xuất công nghiệp hiện chiếm trên 50% tổng sản lượng điện thương phẩm. Vì vậy, khi GDP tăng mạnh nhờ đầu tư hạ tầng, nhu cầu điện không nhất thiết phải tăng tương ứng, dẫn tới việc tốc độ tăng điện thấp hơn tốc độ tăng GDP.

Nói cách khác, không phải mọi động lực tăng trưởng kinh tế đều kéo theo mức tiêu thụ điện lớn và năm 2025 là một ví dụ điển hình cho sự khác biệt này.

Một yếu tố quan trọng khác tác động đến tăng trưởng điện năm 2025 là diễn biến thời tiết và thiên tai. Theo TS. Ngô Trí Long, trong năm qua, nhiều đợt bão lũ, mưa lớn và ngập lụt kéo dài đã xảy ra ở nhiều địa phương từ miền Bắc đến duyên hải miền Trung. Các hiện tượng này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống dân cư mà còn làm gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh, qua đó kéo giảm nhu cầu tiêu thụ điện ở nhiều khu vực.

Đáng chú ý, năm 2025 cũng ít xuất hiện các đợt nắng nóng kéo dài trên diện rộng, yếu tố thường khiến nhu cầu điện, đặc biệt là điện sinh hoạt, tăng cao đột biến trong những năm trước. Việc không xảy ra các đợt nắng nóng kéo dài đã góp phần khiến sản lượng điện thương phẩm tăng ở mức thấp hơn so với dự báo.

Bên cạnh đó, sự phát triển của điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ cũng là nguyên nhân quan trọng khiến tăng trưởng điện thương phẩm thấp hơn tăng trưởng GDP. Trong thời gian qua, nhiều hộ dân và doanh nghiệp đã chủ động đầu tư lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà để phục vụ nhu cầu sử dụng của chính mình.

Dù chưa có số liệu thống kê đầy đủ trên phạm vi cả nước nhưng ngành điện ước tính sản lượng điện tự sản, tự tiêu thụ đạt khoảng 10 tỷ kWh, tương đương gần 4% tổng sản lượng điện thương phẩm năm 2025. Phần điện năng này không đi qua hệ thống mua bán điện, do đó không được ghi nhận vào sản lượng điện thương phẩm của EVN, nhưng trên thực tế vẫn phục vụ cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt, góp phần tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế.

Việc tăng trưởng điện thương phẩm năm 2025 thấp hơn tăng trưởng GDP không phải là dấu hiệu bất thường, mà phản ánh sự thay đổi tích cực trong cơ cấu tăng trưởng và hiệu quả sử dụng năng lượng của nền kinh tế - Ảnh minh họa

Hiệu quả sử dụng điện ngày càng cải thiện

Ở góc nhìn dài hạn, TS. Ngô Trí Long cho biết hệ số đàn hồi điện/GDP của Việt Nam đang có xu hướng giảm dần qua các giai đoạn, phản ánh hiệu quả sử dụng điện để tạo ra GDP ngày càng được cải thiện.

Cụ thể, giai đoạn 2000-2010, hệ số đàn hồi của Việt Nam ở mức rất cao, xấp xỉ 2, cho thấy tăng trưởng kinh tế phụ thuộc nhiều vào tiêu thụ điện. Đến giai đoạn 2011-2015, hệ số này giảm xuống 1,86; giai đoạn 2016-2020 còn 1,37 và giai đoạn 2021-2024 chỉ còn khoảng 1,09. Xu hướng giảm liên tục này cho thấy nền kinh tế đang từng bước tách dần tăng trưởng GDP khỏi mức tăng tiêu thụ điện.

Nếu xét theo từng lĩnh vực, xu hướng này càng thể hiện rõ. Lĩnh vực sản xuất công nghiệp, nhóm tiêu thụ điện lớn nhất, có hệ số đàn hồi giảm nhanh, xuống 0,83 trong giai đoạn 2021-2024, tức là điện tăng chậm hơn GDP. Lĩnh vực sinh hoạt, tiêu dùng dân cư cũng ghi nhận hệ số đàn hồi giảm dần. Riêng dịch vụ - thương mại có biến động nhất định, song do chỉ chiếm khoảng 8,8-10,5% tổng nhu cầu điện, nên tác động đến bức tranh chung không quá lớn.

Cùng quan điểm, TS. Nguyễn Minh Phong, chuyên gia kinh tế, cho rằng mức tăng điện thấp hơn GDP trong năm 2025 có thể gây bất ngờ nếu nhìn riêng một năm, nhưng sẽ không bất ngờ nếu đặt trong chuỗi xu hướng từ năm 2020 đến nay, khi hệ số đàn hồi điện của Việt Nam liên tục giảm. Đây là xu hướng tích cực, phản ánh việc sử dụng điện ngày càng hiệu quả hơn.

Theo ông Phong, trong bối cảnh Việt Nam là một trong những quốc gia có mức tiêu thụ điện lớn so với tăng trưởng GDP, xu hướng này càng cho thấy nền kinh tế đang chuyển dần sang mô hình tăng trưởng ít phụ thuộc vào năng lượng hơn. Đặc biệt, khi giá điện tăng, các doanh nghiệp sử dụng nhiều năng lượng với công nghệ cũ sẽ có động lực chuyển sang điện mặt trời, đổi mới công nghệ và tiết kiệm điện.

Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra yêu cầu mới đối với ngành điện, nhất là trong công tác điều độ, đảm bảo nguồn điện nền trong bối cảnh tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng lớn, cũng như khi thời tiết diễn biến cực đoan.

Hệ số đàn hồi điện/GDP là gì?

Hệ số đàn hồi điện/GDP là chỉ số cho biết điện tăng nhanh hay chậm so với tăng trưởng kinh tế.

Công thức: Hệ số đàn hồi = % tăng điện / % tăng GDP

Nếu hệ số = 1: GDP tăng 1% thì điện tăng 1% – điện đi "song hành" với kinh tế.

Nếu hệ số > 1: Điện tăng nhanh hơn GDP – tăng trưởng dựa nhiều vào công nghiệp, tiêu thụ năng lượng lớn.

Nếu hệ số < 1: Điện tăng chậm hơn GDP – kinh tế chuyển sang dịch vụ, công nghệ, sử dụng năng lượng hiệu quả hơn.

Anh Thơ