AI trong đời sống học tập: Phổ cập nhanh và hiện diện mạnh mẽ

AI hiện không còn là khái niệm xa lạ với sinh viên đại học. Các công cụ như ChatGPT, Gemini, Grammarly, DeepSeek hay các nền tảng hỗ trợ dịch thuật, tạo nội dung đang được sinh viên tiếp cận và sử dụng rộng rãi. Người học ngày càng dựa vào AI để tìm kiếm tri thức, hỗ trợ viết bài, giải quyết nhiệm vụ học tập và tăng tốc quá trình tự học. Tuy nhiên, sự phổ biến này không chỉ mở ra cơ hội tiếp cận tri thức nhanh hơn mà còn đặt ra những thách thức về tư duy phản biện, trung thực học thuật và trách nhiệm cá nhân trong việc sử dụng công nghệ.

Nhận thức và hành vi sử dụng AI của sinh viên

Kết quả khảo sát cho thấy gần như toàn bộ sinh viên (98,9%) đã từng sử dụng AI, dù với mức độ khác nhau, trong học tập và cả giải trí. Trong số này, ChatGPT là công cụ được sử dụng nhiều nhất (96,9%), tiếp theo là Gemini của Google (66,4%), công cụ dịch thuật (52,7%), AI tạo hình ảnh/video (35,1%) và Grammarly (23,7%). Điều này phản ánh rằng người học sử dụng AI không chỉ trong một lĩnh vực cụ thể mà trải rộng từ hỗ trợ ngôn ngữ đến sáng tạo nội dung.

Sinh viên nhìn nhận AI chủ yếu là công cụ hỗ trợ học tập (84%), giúp họ tiếp cận thông tin, nâng cao kỹ năng viết và tiết kiệm thời gian. Chỉ một tỷ lệ rất nhỏ (2%) coi AI là phương tiện thay thế hoàn toàn tư duy cá nhân, và 14% cho rằng AI vừa hỗ trợ vừa thay thế tư duy trong một số trường hợp. Hơn một nửa số sinh viên tin rằng AI giúp cải thiện kỹ năng học tập, trong khi một phần đáng kể khác băn khoăn về rủi ro phụ thuộc công nghệ.

Tuy nhiên, nhận thức về đạo đức học thuật trong sử dụng AI còn thiếu nhất quán: hơn một nửa cho rằng việc AI viết bài có thể chấp nhận tùy theo hoàn cảnh; 22,1% cho rằng đó là hành vi không trung thực; trong khi 19,1% không thấy sai trái nào trong việc để AI “viết thay”. Điều này cho thấy mức độ hiểu biết về tính trung thực học thuật và vai trò tư duy cá nhân đối với hành vi sử dụng AI còn phân tán và dễ gây tranh luận.

Một thực trạng đáng chú ý khác là phần lớn sinh viên sử dụng AI một cách tự phát, chưa có định hướng chính thức từ nhà trường. Chỉ khoảng 17% từng được giảng viên hoặc cơ sở đào tạo hướng dẫn cách sử dụng AI trong học tập. Khi được hỏi về việc có nên đào tạo kỹ năng sử dụng AI trong chương trình học hay không, 88,5% sinh viên bày tỏ đồng thuận cao, trong khi chỉ 11,5% phản đối.

Kinh nghiệm phản hồi từ sinh viên

Qua phỏng vấn sâu, sinh viên đánh giá AI đem lại nhiều lợi ích thiết thực trong học tập: tiết kiệm thời gian, hỗ trợ tìm kiếm tài liệu, gợi ý ý tưởng, tổng hợp và tóm tắt nội dung, giúp tiếp cận nguồn dữ liệu toàn cầu nhanh hơn và giảm áp lực khi xử lý các vấn đề khó. Một số cho rằng AI có thể cung cấp “khung sườn” để sinh viên dựa vào đó phát triển tư duy sáng tạo. Tuy vậy, họ cũng nhấn mạnh rằng AI không thể thay thế tư duy con người và phải được sử dụng như một công cụ hỗ trợ, không phải là giải pháp thay thế việc tự học, tra cứu và suy nghĩ độc lập.

Một số sinh viên bày tỏ mong muốn nhà trường tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm hoặc khóa học để hướng dẫn sinh viên sử dụng AI một cách đúng đắn, hiệu quả và có đạo đức, thay vì để sinh viên tự mày mò sử dụng công nghệ mà không có chuẩn mực rõ ràng.

Thách thức và mặt trái của việc sử dụng AI

Nghiên cứu chỉ ra rằng loại rủi ro lớn nhất trong việc sinh viên sử dụng AI là dễ lệ thuộc công nghệ, dẫn đến giảm khả năng tư duy phản biện, sáng tạo và tự học. Nhận thức về đạo đức học thuật còn yếu và thiếu chỉ dẫn chính thức khiến sinh viên chưa rõ ràng trong đánh giá đúng – sai khi sử dụng AI trong các tác vụ học thuật. Điều này cho thấy sự cần thiết của các giá trị, chuẩn mực và định hướng rõ ràng từ phía nhà trường và hệ thống giáo dục.

Nghiên cứu khẳng định rằng AI đã trở thành công cụ phổ biến trong đời sống học tập của sinh viên đại học ở Hà Nội, với mục tiêu chính là hỗ trợ học tập và nâng cao hiệu quả làm việc. Sinh viên nhìn nhận AI như một trợ thủ đắc lực, nhưng đồng thời cũng lo ngại về nguy cơ phụ thuộc và ỷ lại. Tuy nhiên, việc sử dụng AI hiện nay diễn ra tự phát và thiếu định hướng, nhận thức về đạo đức học thuật còn phân tán; và hầu như chưa có sự chỉ dẫn chính thức từ phía giảng viên hay nhà trường. Vì vậy, bài viết đề xuất một số kiến nghị chính: Nâng cao ý thức đạo đức số và trách nhiệm cá nhân của sinh viên khi sử dụng AI, gắn với chuẩn mực trung thực và tư duy phản biện. Xây dựng chương trình đào tạo kỹ năng sử dụng AI trong bối cảnh học thuật ngay từ bậc đại học, coi đây như một phần quan trọng của hành trang nghề nghiệp tương lai. Tổ chức các hoạt động hướng dẫn, hội thảo, hội thảo chuyên đề về sử dụng AI có trách nhiệm, để sinh viên không chỉ biết “dùng” AI mà còn biết giới hạn và kiểm chứng thông tin nó cung cấp. Định hướng chính sách giảng dạy và quản lý AI trong đại học, nhằm tạo ra môi trường học tập tích hợp công nghệ mà vẫn giữ được giá trị nền tảng của học thuật.