Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan diễn biến ngày càng phức tạp, việc quản lý, sử dụng hiệu quả tài nguyên nước đang trở thành nhiệm vụ trọng tâm trong phát triển nông nghiệp của tỉnh Phú Thọ. Từ nhiều năm nay, địa phương đã chú trọng đầu tư, nâng cấp hệ thống thủy lợi, kiên cố hóa kênh mương, bảo đảm nước tưới ổn định cho các vùng sản xuất tập trung.
Áp dụng hệ thống tưới thông minh, giúp người dân có thể điều tiết lượng nước tưới phù hợp, tiết kiệm. (Ảnh: XH).
Cùng với đó, Phú Thọ khuyến khích nông dân áp dụng các mô hình tưới tiết kiệm như tưới nhỏ giọt, tưới phun mưa, điều tiết nước hợp lý theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây trồng. Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện nguồn nước cũng được đẩy mạnh, giúp giảm áp lực khai thác tài nguyên.
Song song với giải pháp kỹ thuật, công tác tuyên truyền nâng cao nhận thức cho người dân về bảo vệ nguồn nước, không xả thải gây ô nhiễm, sử dụng nước đúng mục đích được thực hiện thường xuyên. Nhờ đó, hiệu quả sản xuất nông nghiệp được nâng lên, đồng thời góp phần bảo vệ môi trường sinh thái, tạo nền tảng cho canh tác nông nghiệp sạch.
Phú Thọ có tiềm năng, thế mạnh cả về TNN mặt, nước dưới đất do có lượng mưa trung bình hàng năm lớn, số lượng, lưu lượng dòng chảy cao, được bổ sung thường xuyên. Tuy nhiên, để tiết kiệm nguồn nước, hiện trên địa bàn tỉnh đã xuất hiện một số mô hình sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả như tưới nhỏ giọt, phun sương, phun mưa... Đơn cử, tại Hợp tác xã (HTX) Hoa Sen Lương Lỗ, xã Liên Minh là một trong những HTX đã mạnh dạn đầu tư phương pháp tưới nhỏ giọt cho toàn bộ diện tích trồng bí ngòi, măng tây...
Đại diện HTX chia sẻ, diện tích trồng trọt của HTX thuộc vùng đất bãi nhưng lại nằm bên trong đê nên việc điều tiết nguồn nước tưới cho cây trồng khá khó khăn. Để có nguồn nước đầy đủ giúp cây trồng phát triển và sinh trưởng tốt, bên cạnh việc xây dựng hồ chứa nước, HTX đã mạnh dạn đầu tư hệ thống vòi phun, béc, dây tưới nhỏ giọt; lắp đặt hệ thống tưới nhỏ giọt và phun mưa tự động.
Sau một thời gian theo dõi, nhận thấy lượng nước tưới giảm một nửa so với phương pháp tưới phun truyền thống, tiết kiệm được khá nhiều chi phí mà vẫn đảm bảo cây trồng phát triển tốt. So với các loại cây trồng khác, cây lúa cần lượng nước tưới hơn cả, nhất là sau khi cấy xong rất cần nước để lúa bén rễ, hồi xanh và hòa tan cho đợt bón lót đầu tiên.
Trong vụ Xuân, sau khi các nhà máy thủy điện xả nước thì ngoài việc lấy nước đổ ải trong đợt 1, đến đợt 2, bà con nông dân cũng cần chủ động lấy nước vào ruộng, trữ nước vừa chống rét vừa bảo đảm cho cây lúa sinh trưởng. Để bảo đảm nguồn nước, trước mỗi vụ sản xuất, ngành Nông nghiệp đều có văn bản chỉ đạo các công ty khai thác công trình thủy lợi chỉ đạo các xí nghiệp thủy nông và có văn bản đề nghị các địa phương tổ chức duy tu, bảo dưỡng, sửa chữa các công trình thủy lợi, nạo vét, tu bổ kênh mương tránh thất thoát nước; sử dụng nước tiết kiệm; điều tiết nước theo từng giai đoạn hợp lý...
Hiện nay, tại một số xã như: Tam Hồng, Yên Lạc, Vĩnh Tường, Thổ Tang và Liên Châu đang áp dụng phương pháp chăm sóc lúa theo hình thức tưới ướt - khô xen kẽ (AWD), đã cho thấy hiệu quả đáng kể trong việc tiết kiệm nước, giảm phát thải khí nhà kính.
Vụ Xuân năm 2026, Trung tâm Khuyến nông tỉnh đã tham mưu với Sở Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục mở rộng diện tích áp dụng lên 3.000 - 4.000 ha trên địa bàn các xã đã triển khai ở các vụ trước và mở rộng sang một số xã mới, hướng tới mục tiêu: Áp dụng biện pháp canh tác tưới ướt - khô xen kẽ và quản lý nước đồng bộ trên diện tích rộng nhằm nâng cao hiệu quả canh tác lúa, tiết kiệm nước, giảm phát thải khí nhà kính, thích ứng với biến đổi khí hậu, hướng đến việc đăng ký tín chỉ các-bon theo quy định của cơ quan có thẩm quyền hoặc theo cơ chế tự nguyện, nâng cao thu nhập cho người nông dân.
Lãnh đạo Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Phú Thọ cho biết, công nghệ tưới tiết kiệm có hiệu quả cao nhưng hiện vẫn còn nhiều rào cản để có thể áp dụng rộng rãi. Đại bộ phận bà con nông dân hiện nay vẫn mang nặng tư duy “tưới nước là phải tưới đẫm” mới hiệu quả. Hiện chi phí đầu tư trang thiết bị tưới tiết kiệm nước trong trồng trọt dao động từ 15-150 triệu đồng/ha, tùy vào từng loại cây trồng. Đây là khoản chi phí khá lớn đối với người nông dân, chưa thể áp dụng ngay mà cần có lộ trình lâu dài.
Bảo vệ nguồn nước là nhiệm vụ trọng tâm của Phú Thọ trong giai đoạn tới. (Ảnh: NS).
Trước mắt, cần đẩy mạnh việc tuyên truyền cho bà con nông dân, nâng cao nhận thức về sử dụng nước tiết kiệm, nhất là với cây lúa, cần phải áp dụng phương thức tưới “nông, lộ phơi” (kết hợp giữa lớp nước nông, lộ và phơi ruộng theo từng giai đoạn của cây lúa). Trước tình hình biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp như hiện nay, nguồn nước sạch không phải là nguồn tài nguyên vô tận nên việc sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả, hợp lý trong sản xuất là yếu tố then chốt giúp nông nghiệp phát triển bền vững, hiệu quả cao.
Bên cạnh đó, để khắc phục bất cập trong việc bảo vệ, khai thác, sử dụng có hiệu quả và phát triển bền vững nguồn tài nguyên nước phục vụ quá trình phát triển Kinh tế - Xã hội của tỉnh; nhiệm vụ trọng tâm của ngành tài nguyên nước trong thời gian tới là tăng cường công tác quản lý nhà nước về tài nguyên nước, trong đó, chú trọng việc tham mưu soạn thảo trình UBND tỉnh ban hành các văn bản cụ thể hóa quy định của Chỉnh phủ, các bộ, ngành Trung ương về tài nguyên nước phù hợp với điều kiện trên địa bàn tỉnh.
Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, hướng dẫn các tổ chức, cá nhân hoạt động thăm dò, khai thác, sử dụng tài nguyên nước, xả nước thải vào nguồn nước, hành nghề khoan nước dưới đất trên địa bàn tỉnh theo quy định của pháp luật. Kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm pháp luật về tài nguyên nước theo quy định.
Có thể thấy, quản lý hiệu quả tài nguyên nước không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là chiến lược lâu dài đối với sự phát triển nông nghiệp bền vững của Phú Thọ. Việc sử dụng nước hợp lý giúp tiết kiệm chi phí, nâng cao năng suất và chất lượng nông sản, đồng thời giảm thiểu rủi ro do hạn hán, úng lụt.
Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, cần có những giải pháp đồng bộ, căn cơ. Các chính sách hỗ trợ về hạ tầng thủy lợi, ứng dụng khoa học – công nghệ và đào tạo kỹ năng cho nông dân cần tiếp tục được triển khai mạnh mẽ. Về lâu dài, Phú Thọ cần gắn quản lý tài nguyên nước với quy hoạch sản xuất nông nghiệp và bảo vệ môi trường, hướng tới mô hình canh tác thân thiện với thiên nhiên. Từ đó, Phú Thọ sẽ có điều kiện phát triển ổn định, thích ứng tốt với biến đổi khí hậu và đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế – xã hội.