Bắc Giang là một khu vực miền núi phía Bắc với cơ cấu dân cư đa dạng, trong đó dân tộc Tày là một trong những cộng đồng lớn (đứng thứ ba sau dân tộc Kinh và Nùng). Quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế - xã hội trong những năm gần đây đã làm thay đổi rõ rệt không gian cư trú của đồng bào dân tộc thiểu số. Sự chuyển biến này góp phần nâng cao điều kiện sống, song đồng thời cũng tạo ra những biến đổi đáng kể trong tổ chức không gian cư trú và đặt ra thách thức đối với việc bảo tồn kiến trúc truyền thống cũng như giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương.

Phát triển bền vững là khái niệm chỉ sự phát triển toàn diện của xã hội nhằm đáp ứng được nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Quá trình này phải được xây dựng trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hoà giữa giữa tăng trưởng kinh tế, giải quyết các vấn đề xã hội và bảo vệ môi trường.

Trong quá trình đô thị hóa, phát triển bền vững kiến trúc nhà ở được hiểu là quá trình xây dựng và cải tạo nhà ở theo hướng gìn giữ, kế thừa các giá trị truyền thống, đồng thời thích ứng linh hoạt với điều kiện sống hiện đại. Đây là sự kết hợp giữa ba nguyên tắc: kinh tế, xã hội, môi trường, trong đó kiến trúc nhà ở đóng vai trò then chốt, thể hiện tri thức bản địa và mối quan hệ hài hòa giữa con người với môi trường tự nhiên.

Từ đó, để kiến trúc nhà ở phát triển bền vững cần hiểu thứ nhất là ngôi nhà phải đáp ứng chức năng ăn, ở, nghỉ ngơi, học tập và kết nối các thành viên trong gia đình, đảm bảo mối quan hệ thương yêu trong cộng đồng thành viên gia đình - một đơn vị cộng đồng nhỏ nhất trong môi trường cộng động xã hội lớn tại nông thôn, đây chính là đảm bảo vấn đề xã hội bền vững trong ngôi nhà; thứ hai nhà ở phải đáp ứng điều kiện hoạt động sinh kế, phải là một đơn vị làm kinh tế hộ gia đình trong các hoạt động kinh tế nông thôn, đây là đảm bảo vấn đề kinh tế bền vững; thứ ba nhà ở phải thích ứng với môi trường tự nhiên như tiết kiệm năng lượng, khai thác và sử dụng và tái tạo năng lượng mặt trời, nước mưa; tăng cường thông gió và chiếu sáng tự nhiên cho không gian nhà ở; lựa chọn vị trí xây dựng nhà ở cần nương theo địa hình, tránh san lấp làm thay đổi địa hình của khu đất đồng thời giữ gìn cảnh quan thiên nhiên bản, làng và khu vực nông thôn, đây là vấn đề bảo vệ môi trường bền vững.

Tuy nhiên, trong tiến trình phát triển kinh tế - xã hội, đô thị hóa là xu hướng tất yếu, tác động mạnh mẽ đến không gian cư trú nông thôn. Đối với cộng đồng dân tộc thiểu số, đặc biệt là người Tày tại Bắc Giang, quá trình này mang lại những thay đổi sâu sắc về hình thức nhà ở, tổ chức không gian và lối sống. Nhiều ngôi nhà sàn gỗ truyền thống đã được thay thế bằng nhà xây kiên cố, làm phai nhạt dần những giá trị văn hóa kiến trúc đặc trưng của người Tày.

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp sưu tầm tài liệu, khảo sát thực địa, điều tra xã hội học kết hợp với phân tích và đánh giá tổng hợp. Khi đó, đô thị hóa tại Bắc Giang đã tác động mạnh đến kiến trúc nhà ở truyền thống của người Tày, làm thay đổi cấu trúc không gian cư trú, hình thức kiến trúc và phương thức xây dựng. Nhà sàn và nhà đất là di sản văn hóa kiến trúc của dân tộc Tày đang dần bị thay thế bởi nhà hiện đại, đe dọa bản sắc truyền thống. Do đó, việc bảo tồn cần gắn với phát triển, hướng tới mô hình kiến trúc bền vững kết hợp truyền thống và hiện đại.

Kiến trúc nhà ở của người Tày tại Bắc Giang chịu ảnh hưởng chủ yếu từ quá trình đô thị hóa, biến đổi kinh tế - xã hội, văn hóa - tín ngưỡng và chính sách phát triển vùng dân tộc thiểu số. Đô thị hóa làm thay đổi hình thức, vật liệu và không gian sinh hoạt truyền thống; phát triển kinh tế mở rộng nhu cầu nhà ở kiên cố, đa chức năng; biến đổi văn hóa dẫn tới giản lược các yếu tố tín ngưỡng, lễ nghi trong bố cục nhà; trong khi chính sách hỗ trợ tuy cải thiện điều kiện sống nhưng còn thiếu định hướng bảo tồn bản sắc kiến trúc đặc trưng của người Tày.

Nghiên cứu đã đề xuất định hướng phát triển kiến trúc nhà ở dân tộc Tày gồm: 1) Tổ chức không gian thôn bản: Giữ hình thái truyền thống ven đồi, ven suối, gắn kết hài hòa khu dân cư - ruộng đồng - rừng, đồng thời phát triển hạ tầng kỹ thuật và năng lượng tái tạo phù hợp miền núi; 2) Khuôn viên nhà ở: Tổ chức mở, kết hợp ở - sản xuất - du lịch, bảo tồn cảnh quan sinh thái; 3) Không gian nhà ở: Phân loại giá trị để bảo tồn, cải tạo hoặc xây mới phù hợp, vừa đáp 80 ứng nhu cầu hiện đại, vừa giữ cấu trúc, hướng nhà và yếu tố văn hóa; 4) Hình thức kiến trúc: Kế thừa bản sắc truyền thống, kết hợp vật liệu tự nhiên và vật liệu xanh, hài hòa với cảnh quan; 5) Vật liệu và kỹ thuật xây dựng: Ưu tiên kỹ thuật truyền thống kết hợp công nghệ hiện đại, sử dụng vật liệu thân thiện môi trường; 6) Trang thiết bị, tiện nghi: Tích hợp tinh tế, đảm bảo hiện đại nhưng không phá vỡ hình thức truyền thống. Tất cả hướng đến mục tiêu bảo tồn “hồn cốt” kiến trúc dân tộc Tày song song với phát triển kinh tế - du lịch cộng đồng và xây dựng không gian cư trú bền vững.