Ảnh minh họa: Internet

Dendrobium (Lan Hoàng thảo) là một chi có số lượng loài lớn nhất trong họ Lan. Trên thế giới khoảng 1400 loài, phân bố chủ yếu ở Đông Nam Á và một số đảo thuộc Philippine, Malaysia, Indonesia, Papua New Guinea, Đông Bắc Australia. Ở Việt Nam, chi này có 107 loài và 1 thứ, phân bố ở hầu khắp cả nước từ Bắc vào Nam trên các vùng núi và một số đảo ven biển.

Nhiều loài trong chi Hoàng thảo ngoài tác dụng trang trí cho không gian sống còn có giá trị dược liệu. Hoàng thảo thạch hộc tía (D. officinale Kimura et Migo) nổi tiếng với nhiều tác dụng và được xem là cây thuốc quý, được dùng hỗ trợ điều trị lao, sốt, đau họng, nóng trong, đau lưng, ra mồ hôi trộm, đau dạ dày, thiểu năng sinh dục ở nam giới, viêm ruột; Lan Hoàng thảo phi điệp (D. anosmum Lind.), Hoàng thảo Đùi gà (D. nobile Lind.) được dân gian sử dụng trị các chứng suy nhược cơ thể, thần kinh, đau họng và yếu sinh lý ở nam giới…

Hoàng thảo phi điệp tím (Dendrobium asomum Lind.) là loài lan rừng rất đẹp, được ưa thích nhất hiện nay. Hoàng thảo phi điệp phân bố rộng rãi ở hầu hết các vùng trong cả nước, với nhiều biến thể được gọi tên vùng miền, thích nghi với khí hậu khác nhau. Phi điệp Thái Nguyên được coi là một dòng quý hiếm bởi thân lá hoa to đẹp, mùi hương thơm đặc trưng với khả năng sinh trưởng rất tốt. Những năm qua, loài lan rừng này đang bị khai thác quá mức có nguy cơ cạn kiệt trong tự nhiên, do nhu cầu chơi hoa cũng như nhu cầu thu hái làm thuốc tăng cao. Tình trạng khai thác không kiểm soát đối với phi điệp nói riêng và lan rừng nói chung đang xảy ra mạnh ở nhiều nơi như Tây Nguyên, Lâm Đồng và các tỉnh phía Bắc như Hà Giang, Yên Bái, Thái Nguyên... Hiện nay, hầu hết các loài lan rừng Việt Nam đều đã được xếp vào danh mục sách đỏ cần bảo vệ, trong đó có nhiều loài đang ở mức độ đặc biệt nguy cấp. Vì vậy việc bảo tồn nguồn gen tự nhiên là rất cần thiết. Trong môi trường sinh thái, lan nhân giống chủ yếu bằng hình thức sinh sản vô tính (đẻ chồi hàng năm), nhưng hệ số nhân giống thấp. Mặc dù quả lan có rất nhiều hạt nhưng trong tự nhiên lại khó nảy mầm vì không chứa nội nhũ, để nảy mầm được phải có sự cộng sinh của một số loại nấm phù hợp.

Cùng với sự phát triển của công nghệ sinh học, việc nhân giống in vitro được xem là phương pháp hiệu quả để nhân nhanh và bảo tồn nhiều loài lan quý hiếm. Cho đến nay trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu vi nhân giống chi Dendrobium, trong đó nghiên cứu về nhân giống các loài Dendrobium lại chiếm tỉ lệ cao nhất (26,4%), tiếp đến là các loài Thạch hộc làm thuốc (D. candidum, D. officinale) (10,3%) và thấp nhất là một số loài lan rừng gồm D. primulinum, D. lituiflorum, D. densiflorum, D. crumenatum (2,3%), D. chrysanthum. Ở Việt Nam, nhân giống Dendrobium đã được tiến hành trên một số loài như: D. officinale Kimura et Migo; D. lituiflorum, D. heterocarpum Lindl, các nghiên cứu nhân giống còn hạn chế trong quy mô phòng thí nghiệm, chưa đưa ra cây giống phục vụ thương mại và bảo tồn. Để góp phần bảo tồn và cung cấp giống cho thị trường hoa lan rừng, chúng tôi tiến hành nghiên cứu nhân giống in vitro loài lan Hoàng thảo Phi điệp tím (D. asomum Lindl.) phân bố ở Thái Nguyên.

Trong nghiên cứu nhân giống in vitro Lan Hoàng thảo Phi điệp tím: (1) môi trường MS bổ sung 10 g/l sucrose; 1 g/l than hoạt tính; 0,2 mg/l NAA và 2 mg/l BAP thích hợp cho sự phát sinh protocorm từ hạt; (2) Môi trường MS bổ sung đường 25 g/l sucrose; 6 g/l agar; 1 g/l than hoạt tính; 1 g/l BAP và 50 g/l khoai tây thích hợp cho sinh trưởng và phát triển chồi D.asomum Lind. in vitro; (3) Môi trường bổ sung NAA nồng độ 0,5 mg/l kích thích sự hình thành và phát triển rễ tốt nhất; (4) Giá thể rêu rừng phù hợp để ra cây con in vitro, chăm sóc cây giai đoạn đầu bằng dung dịch ½ MS cho kết quả tốt (tỷ lệ cây sống đạt 95%; cây to khỏe ra rễ nhiều, chồi non sinh trưởng tốt).